PHỤ LỤC
Tôi quệt một vệt đen lên tờ
giấy
trắng. Một vệt đen trên tờ
giấy trắng.
Tôi mang đi hỏi người. Có
người nói:
”Một vệt đen”. Có người nói:
”Một tờ
giấy trắng”. Có thể vì không
thấy một
vệt đen, hay thấy tờ giấy
trắng kia
còn hữu dụng. Tôi thì nói:
”Một tờ
giấy trắng có vệt đen”. Lại
nữa, tôi
quệt một vệt đen lên tờ giấy
đen.
Tôi mang đi hỏi người. Ai
cũng bảo:
”Một tờ giấy đen”. Có thể vì
không
ai thấy vệt đen. Một vệt đen
trên
tờ giấy đen thì làm sao mà
thấy!
Duy chỉ mình tôi biết rõ,
trên tờ
giấy đen có vệt đen. Lại nữa,
tôi…
2- Bài thơ Bữa tối
(Nguyễn Quang Thiều)
Nguyên
bản (tập tuyển Châu thổ, Nxb Hội Nhà văn 2011)
Các
con, cháu tôi đến trước
Bố mẹ tôi đến sau
Rồi đến tôi
Bố mẹ tôi đến sau
Rồi đến tôi
Theo
chân tôi là con chó vàng và con mèo mướp
Rồi bầy muỗi mùa hạ
Rồi ngọn gió cánh đồng
Rồi vầng trăng trên bầu trời khô hạn
Rồi bầy muỗi mùa hạ
Rồi ngọn gió cánh đồng
Rồi vầng trăng trên bầu trời khô hạn
Người
cuối cùng là đứa trẻ hàng xóm
Đến và ngồi bên tôi
Con chó gầm gừ cổ họng
Đến và ngồi bên tôi
Con chó gầm gừ cổ họng
Tôi đói những gì không có
trong mâm
Bữa tối dọn ở chân trời có chớp.
Bữa tối dọn ở chân trời có chớp.
“Chuyển thể”
Tân hình thức Việt (Chú thích 38)
các con cháu tôi đến trước
bố mẹ tôi đến sau rồi
đến tôi theo chân tôi là
con chó vàng và con mèo
mướp rồi bầy muỗi mùa hạ
rồi ngọn gió cánh đồng rồi
vầng trăng trên bầu trời khô
hạn người cuối cùng là đứa
trẻ hàng xóm đến và ngồi
bên tôi con chó gầm gừ
cổ họng tôi đói những gì
không có trong mâm bữa tối
dọn ở chân trời có chớp.
3. Trích bài thơ Vàng
Sao (Chế Lan Viên, tập Vàng Sao, Nxb Tân Việt 1942; và vnthuquan.org
22/5/2005)
“Bay lượn, múa nhảy phỏng làm gì nữa. Ta đọc vội
một tập sách khi chưa thấm nhuần cỏ hoa của mỗi trang riêng, uống tràn một chén
thơm khi chưa vào thấu biển trời của từng ngụm một, vô biên ta đòi hỏi nó chỉ
vì ta chưa hiểu Vô Biên. Một mai khi từng điểm của nó đã gạn chảy vào ta tất cả
cái ý nghĩa hãi hùng - hồn líu lại, lưỡi khô đi - ta rụng xuống giữa lưng chừng
trời mà chết. Chẳng phải cảnh bài trí cho cái Có của thế gian, chẳng phải sự
biện hộ cho cái Không của vũ trụ, mà để rạng rỡ danh Cha, mà để đày đọa kiếp
Người, bầu trời chỉ có ý nghĩa thế thôi, hai công ở trong một việc. Chúng ta
đây, say sưa với thương yêu, quay cuồng theo thú dục, cố bưng bít dấu che bằng
tường đất bùn của xác thịt, cửa the lụa của tâm tư - hễ là người thì phải đọc
Thiên chương, giơ đầu ra cho nắng tinh thần chói rọi.”
4- Bài thơ Vịt
trời/ Widgeon (Seamus Heaney)
Bản dịch tiếng Việt (Lê Đình Nhất-Lang,
theo nguyên bản tiếng Anh, sách Station Island, 1984; damau.org 13/9/2013)
(cho Paul Muldoon)
Nó trúng phát đạn ác lắm.
Ông nói, khi ông vặt lông nó
ông tìm thấy cái thanh quản -
như một lỗ sáo
trong cái thanh quản vỡ -
và thổi vào nó
một cách chẳng ngờ
những tiếng kêu vịt trời nho
nhỏ của ông.
Nguyên bản tiếng Anh (performancewritingma.blogspot.ca
7/3/2011)
(for Paul Muldoon)
It had been badly shot.
While he was plucking it
he found, he says, the voice
box -
like a flute stop
in the broken windpipe -
and blew upon it
unexpectedly
his own small widgeon cries.
5- Một số câu thơ, bài thơ “không Tân hình thức” ngắt
dòng đặc sắc
- Bùi Giáng:
Em chết bên bờ lúa
Để lại trên đường mòn
Một dấu chân bước của
Một bàn chân
bé con
(Trích bài Bờ lúa, thivien.net
7/4/2009, và Mưa nguồn, Nxb Hội Nhà
văn 1993, tr. 51)
Ấy rằng tinh thể đười ươi
Lời rằng quyết tuyệt và tươi
vui và
Ấy rằng một
cũng là ba
Là hai mai một mốt là hôm
nay.
(Xóa nhòa)
Tóc xanh dù có phai màu
Thì cây xanh
vẫn cùng nhau hẹn rằng
Xin chào
nhau giữa lúc này
Có ngàn năm đứng ngó cây cối và
Có trời mây xuống lân la
Bên bờ nước có bóng ta bên người
Có ngàn năm đứng ngó cây cối và
Có trời mây xuống lân la
Bên bờ nước có bóng ta bên người
(Chào nguyên xuân, thivien.net
8/8/2006, và Mưa nguồn, tr. 29)
- Bích Khê:
Người họa
điệu với thiên nhiên, ân ái
Buồn, và xanh trời. (Tôi trôi với bờ
Êm biếc - khóc với thu - lời úa ngô
Vàng - Khi cách biệt - giữa hồn xây mộ -
Tình hôm qua - dài hôm nay thương nhớ...)
Buồn, và xanh trời. (Tôi trôi với bờ
Êm biếc - khóc với thu - lời úa ngô
Vàng - Khi cách biệt - giữa hồn xây mộ -
Tình hôm qua - dài hôm nay thương nhớ...)
(Duy Tân; Nguồn: Chú thích 67)
- Xuân Diệu:
Bâng khuâng chân tiếc giậm
lên vàng,
Tôi sợ đường trăng tiếng dậy
vang,
Ngơ ngác hoa duyên còn núp lá
Và làm sai lỡ nhịp trăng đang.
Dịu dàng đàn
những ánh tơ xanh,
Cho gió du dương điệu múa
cành;
(Trăng; Nguồn: Chú thích 95, và thivien.net 25/6/2005)
- Du
Tử Lê
tay
cầm tay, lên: chia hai :
mũi đinh đóng xuống đời. Thôi nhé. Đừng
xa người. sao tôi không dưng ?
địu em trước ngực, lưng buồn râm, ran.
mũi đinh đóng xuống đời. Thôi nhé. Đừng
xa người. sao tôi không dưng ?
địu em trước ngực, lưng buồn râm, ran.
(Lục bát sao
kim, dutule.com 2/3/2010)
- Trần Lê Nguyễn
Mỗi lần tôi mượn tiền bạn bè
là mấy thằng
chó chết
chưa hề có con cười hô hố
bảo là tôi lại sắp phịa
chuyện đến
nhà thương
thăm con mới đẻ.
(…)
Đêm cưới em, anh sẽ không ghé
câu lạc bộ
mà vào Snack Bar uống rượu
thật say
(dĩ nhiên bằng tiền đánh bạc
chứ không
phải tiền
viết văn)
rồi không ghé đăng-xing (dù
biết rằng
sắp bị đóng
cửa) mà đi ngược về
đường Duy Tân (một nhà vua cách
mạng) hay
dọc theo đại lộ Hai Bà
Trưng (hai
nữ anh hùng dân tộc) tìm
gặp một “me” lính Pháp ra đi
còn để lại
Để suy ngẫm về cõi đời
và mừng em lấy chồng Mỹ
(Không rõ
nhan đề bài thơ của hai trích dẫn; Thanh Tâm Tuyền, Tiếng nói một người, Tạp
chí Vấn Đề số 1 tháng 3/1967, và damau.org 25/10/ 2010)
- Chế Lan
Viên:
Chỉ một ngày nữa thôi. Em sẽ
Trở về. Nắng sáng cũng mong. Cây
Cũng nhớ. Ngõ cũng chờ. Và bướm
Cũng thêm màu trên cánh đang bay.
(Tập qua hàng; Nguồn: Chú
thích 67, 95, 96)
- Trần Kiêu Bạt:
1.
Xin một lần ngồi suy nghĩ
trong tận cùng
trí nhớ
mùa thu nào có đôi chim bay
về nhà em làm
tổ - từng
cánh chim nõn nà như những
ngón tay em
– ôi! những ngón tay sầu
trong anh vạn cổ ngôn ngữ nào
anh diễn
tả cùng em –
buổi sáng với đôi chim
mớm mồi cho nhau cất giọng
hát cao khi
mùa thu trở
về với nắng vàng vuốt ve
sự sống.
2.
Mùa thu nào anh làm tên họa
sĩ triền miên
vẽ hình chúng mình trong một
vòng chữ
thọ to lớn.
Bởi từ khi sinh ra đời cái
chết vẫn
luôn rình rập trong hơi thở
trong bước đi, trong những
mật ngọt yêu
thương trong
những đắng cay đời sống.
3.
Mùa thu nào anh ước mơ cùng
em đi về
khu vườn địa đàng – giăng tay
hái sao
làm hạt giống trồng cây ái ân
giữa lòng
thung lũng in đầy những dấu
chân chim.
anh sẽ thay quyền thượng đế
triệu tập
loài người trở về phong em
làm hoàng
hậu và triệu
tập loài người trở về với
những tự thú tham lam nhớp
nhơ bỉ ổi.
đời sống sẽ rất bình thường
vì không còn
những sự cám dỗ bởi anh không
muốn con
người làm
nên tội lỗi thứ hai.
4.
Và bây giờ anh ngồi đây với
mùa thu –
mùa thu không còn những cọng
cỏ non
xanh ngón tay em mùa thu
không còn đôi
chim bay về
nhà em làm tổ mùa thu không
còn ước mơ
một đời cao vọng. Quá
khứ bỗng
nhiên kéo về tràn đầy trong
không gian –
ôi khoảng không gian với
tháng ngày
xếp nhăn ý thức.
Mùa thu nầy anh thiếu em – thiếu
em.
(Toàn bộ bài Khúc
mùa thu, Tuyển thơ Lá, Nxb
Hồn Trẻ 20, Sài Gòn 1967; và gio-o.com)
-
Ngu Yên
Dặn
anh đứng trên chân
lý của em
Anh
lại cãi lời
lẽ của lửa
cháy
Anh
muốn tìm thấy
trong
ngày cuối cùng lý
do chết là đẹp
(Ngày 8
tháng 8 năm 2012, gio-o.com)
- Tế Hanh:
Ngàn năm sau, chỗ đôi ta
Yêu nhau có
lẽ lá hoa mọc đầy
(Không đề, motsach.info)
- Thanh Tâm Tuyền:
Tôi vẫn sống thiết tha dù không còn hình ảnh,
dù không còn âm thanh. Làm
sao tôi biết
được thế nào
là tự do. Người ta tàn nhẫn
đóng cửa
không thèm bố thí, tiếng kêu than
bóng hạnh phúc chỉ là kẻ ăn
mày khốn nạn.
Hôm nào tôi thường lang thang
dưới những
rặng cây,
không phải là mùa thu hay mùa
đông cũng
chẳng phải mùa hạ hay mùa xuân
Thời tiết đã trốn mất chỉ còn
vừng trán và
trời, bàn
tay và mây, mắt với hư vô. Tôi
tin rằng tôi
sẽ nổi loạn, tôi sẽ làm cách mạng
cùng những người anh em của
một ngày
chưa ước hẹn. Nhưng rồi tôi
biết tôi đang
chết, tôi
đang yêu người đàn bà phụ bạc.
Nàng cấu xé thân thể tôi,
nàng giày vò linh
hồn tôi.
Nàng chỉ cho tôi trông thấy màu đen
của tròng
mắt nàng, màu đen xoáy sâu hun
hút con
đường địa ngục yêu đương. Tôi
không nhìn
ai hết.
Tôi phải yêu? Tôi níu lấy
ngực nàng than
khóc, giữa
đêm dài tôi chỉ nghe tiếng khóc
của tôi. Tôi
còn nghe dưới lưng tôi cỏ hoang
bứt rứt, côn trùng nỉ non,
thân xác phá hoại
Và buổi mai không bao giờ
thức dậy nữa.
Tôi phải yêu? Yêu hết tuỷ của
người tôi. Và
tròng mắt
nàng quay tít như vũ trụ trở lại
ngày khởi đầu. Tối tăm. Hỗn
loạn.
Tôi lết qua những đường mòn
như loài bò
sát tủi
thân. Những buổi chiều quạnh quẽ
không còn là chiều. Tôi nhớ
lắm, tôi phải
xé toang
thân thể đập vỡ linh hồn để ném
vào mặt trời
cho sức nóng khiến tôi hoàn toàn
vô tri giác. Tôi nhớ lắm, tôi
nhớ tôi phải
vượt qua muôn trùng cách trở
bằng cánh
thần linh
đến nơi hò hẹn. Mà tôi tê liệt.
Khi tôi đã nằm giữa nơi sa
mạc miệng đầy
cát khô thì
tôi không còn hình ảnh không
còn âm
thanh. Tôi vẫn hỏi thế nào là Tự do.
Tôi đã yêu ai trọn vẹn mối
tình thơ dại. Trời
trắng rất
nóng trong đầu ruồi bọ khoét mắt
Tôi vẫn sống thiết tha dù hôm
nay chỉ
còn - còn
vừa đủ một hơi để thở. Tôi vẫn
sống thiết
tha dù hôm nay biết chắc chẳng ai
đến hôn vào
môi mình cho thêm một hơi thở.
Người ta đã phụ nhau rồi,
phải không em?
6- Bài thơ Kiếp con quay (Tản Đà, Đánh
quay, Wikipedia)
Trời sinh ra tớ kiếp con
quay,
Quay tít mù xanh nghĩ cũng
hay.
Lì mít giang sơn khi chóng
mặt,
Đùng lăn thiên địa lúc rời
tay.
Lăng băng thân thế đi, đi,
đứng,
Nghiêng ngả quan hà tỉnh,
tỉnh, say.
Thân tớ ví to bằng quả đất,
Cũng cho thiên địa có đêm
ngày.
“Chuyển thể” Tân hình thức Việt:
Trời sinh ra tớ kiếp
con quay quay tít mù
xanh nghĩ cũng hay lì
mít giang sơn khi chóng
mặt đùng lăn thiên địa
lúc rời tay lăng băng
thân thế đi đi đứng
nghiêng ngả quan hà tỉnh
tỉnh say thân tớ ví
to bằng quả đất cũng
cho thiên địa có đêm
ngày.
7- Danh sách một số tuyển thơ, bài phê bình, lý
luận Thơ Tân hình thức Việt (tính đến 19-10-2013)
* Tuyển tập
thơ:
+ Thơ
không vần - Blank Verse, song ngữ Việt-Anh, Nxb Tan hinh thuc,
California 2006, khoảng 450 trang, 65 tác giả trong-ngoài Việt Nam, lời giới
thiệu: Đặng Tiến, tựa: Khế Iêm, chuyển
ngữ: Đỗ Vinh.
+ Poetry
Narrates - Thơ Kể, song ngữ
Việt-Anh, Nxb Lao Động, Hà Nội 2010, gần 300 trang, 21 tác giả giả trong-ngoài Việt Nam,
lời giới thiệu: Angela Saunders.
* Tập thơ cá nhân:
+ Đoàn Minh Hải, Đại nguyện của đá ấn bản 2002, và Nxb Thanh Niên, Hà Nội 2013.
+ Lưu Hy Lạc, 26 Bài thơ Tân hình thức, Nxb Giọt sương hoa, Hoa Kỳ 2002.
+ Hà Nguyên Du, Gene đại dương, Nxb Tạp Chí
Thơ, Hoa Kỳ 2003.
+ Inrasara, Chuyện
40 năm mới kể &18 bài tân hình thức, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội 2006.
+ Khế Iêm, Thơ khác,
song ngữ Việt-Anh, Do Vinh dịch,
nxb Tan hinh thuc, California
2011.
+ Biển Bắc, Thúy liên khúc ngoài, Nxb Văn Học, Hà Nội 2012.
* Sách:
+
Khế Iêm, Stepping
Out/ Essays On Vietnamese Poetry- Bước ra/ Tiểu luận thơ Việt, Tan hinh
thuc Publishing Club, California 2012.
+ Khế Iêm, Vũ
điệu không vần – Tứ khúc và những tiểu luận khác, tập nghiên cứu phê
bình, Nxb Văn Học, Hà Nội 2011.
- Đọc thơ
- Tân
hình thức: Cuộc chuyển đổi thế kỷ, Tạp chí Thơ số Mùa Thu 2000.
-
Khế Iêm, Tân hình
thức bước ra từ nền văn học suy tàn, tựa của tuyển tập Thơ không vần
- Blank Verse.
-
Khế Iêm, Phong cách tân chiết trung, Tạp chí
Sông Hương số 280 tháng 6/2012, và tapchisonghuong.com
15/06/2012.
-
Khế Iêm, Tân
hình thức, nhắc lại - 10 năm, Tạp chí Sông Hương số 262 tháng 12/2010,
và tapchisonghuong.com.vn 20/12/2010.
- Khế Iêm, Các tiểu luận
-
Mark Jarman & David Mason, Những
thiên sứ nổi dậy: 25 nhà thơ Tân hình thức, tựa cho tuyển tập Rebel
Angels: 25 Poets of the New Formalism, 280 trang, Nxb Story Line Press,
Oregon 1996, Nguyễn Tiến Văn
dịch, tapchisonghuong.com.vn 26/6/2012.
-
Đặng Tiến, Về
một xu hướng thơ Việt hải ngoại - Thơ Tân hình thức, Tạp chí Sông Hương
số 244 tháng 6/2009.
- Thăng Long, Thơ Tân hình thức và cái khó của người sáng
tạo, Tạp chí Sông Hương số 273 tháng 11-2011, và tapchisonghuong.com.vn
31/10/2011.
- Nguyễn
Vy Khanh, Thơ hôm nay, vanchuongviet.org
23/9/2012.
8- Danh sách một số bài giới thiệu, tán đồng,
ủng hộ Thơ Tân hình thức Việt (tính đến 19-10-2013)
-
Văn Giá, Về
một nỗ lực làm mới thơ Việt, Tạp chí Sông Hương số 280 tháng 6/2012, và
tapchisonghuong.com.vn 29/6/2012.
- Nguyễn Thái Hòa, Tôi đọc Chùm thơ Tân hình
thức, hoangvuthuat.vnweblogs.com17/11/2012.
-
Frederick Feirstein, Giới thiệu tuyển tập thơ Khế Iêm,
Phạm Kiều Tùng dịch từ tiếng Anh; sách Other
poetry – Thơ khác.
-
Alexander Kotowske, Bình luận về 'Thơ khác', Phạm Kiều Tùng dịch từ
tiếng Anh, Tạp
chí Sông Hương số 280 tháng 6/2012, và tapchisonghuong.com.vn 19/6/2012.
-
Tom Riordan, Vài ý nghĩ
về thơ kể, Tunisia & P.K.T. dịch từ tiếng Anh, Tuần báo Văn Nghệ,
số 35-36, đầu tháng 9/2010, và phongdiep.net.
-
Inrasara, Thơ
Việt, từ Hiện đại đến Hậu hiện đại, inrasara.com 3/3/2009.
-
Khế Iêm/ Văn Bảy, Thơ
kể - tiếp nhận một thể mới cho thơ Việt!, thethaovanhoa.vn 18/7/2010.
- Inrasara/ Thu Huyền, Phong trào
văn học nào bất kì cũng cần đến sự tổng kết, đánh giá, Báo Văn Nghệ Trẻ 29/9/2013, và inrasara.com
2/10/2013.
- Ra
mắt tuyển thơ Tân hình thức Việt đầu tiên, thethaovanhoa.vn 18/5/2010,
và vanhocquenha.vn.
- Khế Iêm, Truyện “Thơ Tân Hình Thức, Sông
Hương Đặc biệt số 7 tháng 12/2012,
và tapchisonghuong.com.vn 4/1/2013.
-
Quỳnh Thi, Tôi
làm Thơ Tân hình thức, thotanhinhthuc.org.
-
Quỳnh Thi, Tân hình thức
- một thể thơ đã thành hình trong văn học Việt Nam,
thotanhinhthuc.org.
-
Nguyễn Hiền, Biển Bắc, nhà thơ Tân hình thức,
caidinh.com 2012.
-
Cái Đình, Nhà
thơ Biển Bắc nhận giải thơ Tân hình thức 2007, caidinh.com 2/6/2007.
- Đỗ Quyên, Tân hình
thức - Ba bài thơ và các bình luận, damau.org 26/10/2009.
- Những
bài thơ tân hình thức Mỹ, tapchisonghuong.com.vn 29/6/2012.
- Ghi
chú về bộ tranh Thơ tân hình thức, Sông Hương Đặc biệt số 7 tháng 12/2012, và
tapchisonghuong.com.vn 7/1/2013.
- Hà Nguyên Du, Thúy
- Liên khúc người xa, ca khúc; lời
thơ Tân hình thức của Biển Bắc,
tapchisonghuong.com.vn 7/1/2013.
9-
Trích lược một số hoài nghi, phản biện, bài bác Tân hình thức Việt
(Các chỗ in nghiêng là nhấn
của người biên soạn)
“Một nhóm thơ hải ngoại
ròng rã 20 năm rồi, cố gắng xây dựng một Tân hình thức cho thơ Việt. Tân
hình thức cũng gò vào thể luật vần, tính truyện, kỹ thuật vắt dòng và lặp lại
kết hợp với hiệu ứng cánh bướm… Nhưng ‘tân
nội dung’ của Tân hình thức đôi khi chỉ là những thứ lặt vặt, tầm thường,
còn ‘đời sống bình thường tự nhiên, thoải mái, thể hiện mong ước của con người
mang tính nhân bản, niềm vui và hạnh phúc trong tinh thần cảm thông bình đẳng’
[Tạp chí Thơ, số Mùa Xuân 2003, tr. 5] thì
thật dễ dãi nhàm chán. Ấy vậy, gần
đây (2012), có người viết bài bệ vệ biểu dương thơ Tân hình thức. Tôi ngờ
rằng tác giả bài viết hiểu về Tân hình thức và thơ Tân hình thức còn lơ ngơ
lắm, thấy lạ thì xáp vào hy vọng tìm được một hồi âm có cánh.”
+ Nhã
Thuyên (Vài băn khoăn nhỏ từ Tân hình thức của nhà
thơ trẻ, Tạp chí Sông Hương số 280 tháng 6/2012; và
tapchisonghuong.com.vn 19/6/2012)
-
“Điều nghịch lý là khi nỗ lực tận dụng các ưu thế của truyền thống thơ luật,
với những hình thức ít nhiều cố định, tên
gọi Việt ngữ đèo bòng chữ “Tân” lại gây ra cảm giác xa lạ và mệt mỏi, bất
kể hành trình đầy đam mê và không ít lạc quan của (những) người chủ trương, đặc
biệt là Khế Iêm - nhìn vào nỗ lực của anh nhiều năm qua với Tân hình thức Việt,
dẫu kẻ hoài nghi nhất có thể cũng ít nhiều cảm kích. Người ta thấy như thể nó
mãi là một du khách, chưa kể đến sự lơ đãng vốn dĩ của người đọc với thơ ca nói
chung.”
-
“Sức hấp dẫn/ kém hấp dẫn của Tân hình thức với bạn đọc Việt Nam cho đến nay,
tôi tin, không phải vấn đề nó xa lạ hay người ta chưa dung nhận những cái khác
của thi pháp Tân hình thức, mà có thể nằm ở chỗ sự khác biệt của nó chưa được đẩy lên thành một triết lý riêng về thẩm
mỹ chăng?”
-
“Việc đưa thơ trở lại đời sống cộng đồng
rộng rãi như đã từng trong quá khứ nhân loại có thực hiện được bằng việc tạo ra một thể thơ mới không?”; “Tôi
nghĩ, những yếu tố có thể dễ dàng gọi tên như vắt dòng, kỹ thuật lặp lại, tính
truyện, ngôn ngữ đời thường chỉ là một trong những điều kiện cần cho sự hình
thành một thể thơ. Mọi thủ pháp, ngay cả
khi nâng lên thành thi pháp, thành kĩ năng hay nghệ thuật, không biện hộ được
cho sự tồn tại riêng lẻ của từng bài thơ, không thể lí giải cho sự quan tâm
hay thờ ơ của người đọc.”; “Lặp, vắt dòng
có khả năng là những yếu tố chủ yếu hay chủ yếu nhất trong việc tạo nhịp
điệu và khắc phục áp lực bằng trắc trong ngôn ngữ tiếng Việt? Ngôn ngữ đời thường có thể làm bạn đọc gần
với thơ ca hơn là những ngôn ngữ mang nặng tính tu từ, cố ý rối rắm, khó
hiểu chăng? Nó có thể tạo nên một dạng ‘ca dao mới’? Tôi không chắc sự phân
biệt ngôn ngữ đời thường và ngôn ngữ tu từ cần phải tạo thành đường ranh giới
sâu của thơ ca. Tân hình thức có nhất
thiết trói mình vào cái gọi là ‘ngôn ngữ đời thường’ không? Tôi liệu có thể
làm một bài Tân hình thức với nỗ lực tu từ, với hình ảnh chiều sâu theo một
cách riêng biệt?”; “Trong những tiểu luận của họ, tôi hiểu ý các nhà Tân hình
thức muốn mượn một thuật ngữ để giới thiệu vào thơ Việt một thể thơ mới, và do
đó, mọi ý đồ so sánh Tân hình thức Mỹ và Việt sẽ thất bại ngay từ đầu. Nhưng
chỗ khác nhau về mục đích này, tôi nghĩ, chính là chỗ dẫn tới con đường đi khác
nhau: Tân hình thức Mỹ khi trở về với thơ luật để chống lại sức áp chế và có
thể dẫn tới sự sinh thành dễ dãi của thơ tự do, thì thơ tự do đã ở đỉnh cao của
nó. Tân hình thức Việt, không đi ra từ
một nhu cầu thiết thân đòi cất tiếng của một thiểu số bị áp chế mà bắt đầu bằng
một ý tưởng sáng tạo thiên về tính chất ứng dụng nên dường như mọi thứ rất
sáng rõ ngay từ đầu. Tôi e rằng chính sự sáng rõ từ đầu đã khiến người viết không bức bách truy tìm nó. Hy vọng vào một khả
năng đưa thơ trở lại đời sống, đưa thơ đến gần bạn đọc, đưa thơ tới nhiều bạn
đọc hơn ư? (…) Sự sống của thơ ca chưa bao giờ nằm ở sự hưởng ứng của số đông.”
+ Mai Văn Phấn (Tân hình
thức - Ba bài thơ và các bình luận, damau.org 26/10/2009)
“Không vần, vắt dòng, có tính truyện, ngôn ngữ
đời thường: Có thể coi như luật bằng trắc trong thơ lục bát, hay “Nhất tam ngũ
bất luận/ Nhị tứ lục phân minh…” trong thơ Đường luật thất ngôn bát cú. Hình
thức thơ, kể cả những khuynh hướng tiền phong nhất hiện nay, cũng chỉ nên coi
như cái áo khoác bên ngoài ‘hồn vía’ nhà thơ. Cơ thể ốm yếu, bệnh tật cố chạy
theo ‘mốt mát’ có ngày chết đứ đừ. Nhưng, những nhà thơ tài năng nên chọn những
kiểu áo mới, đẹp nhất mà ăn diện.”
+ Nguyễn
Hòa (Xu hướng Tân hình
thức, hậu hiện đại trong thơ: Chiếc áo rộng cho một cơ thể còm, cand.com.vn
27/7/2008)
“(…)
bàn tới hậu hiện đại trong thơ, tôi đề xuất ý tưởng rằng các nhà thơ hãy đi hết
con đường hiện đại rồi hãy tính đến hậu hiện đại. (…) Một trào lưu nghệ thuật
thật sự mang ý nghĩa xã hội-con người bao giờ cũng mang chứa nguồn gốc tinh
thần sâu xa, không phải là trò chơi hình thức, thuần túy cá nhân. (…) Nhận xét
thật sòng phẳng, những cách tân mà một số nhà nghiên cứu-phê bình đã phát hiện
từ sáng tác của Nguyễn Đình Thi, Trần Dần, Thanh Tâm Tuyền… chỉ là hiện tượng
đơn lẻ, có ý nghĩa tác giả, thiếu tính phổ quát; hầu như chưa thấy người làm
thơ nào học hỏi, vận dụng để từ đó hình thành một đội ngũ, một thế hệ người làm
thơ cùng chung xu hướng tư tưởng-thẩm mỹ, đủ sức tiến hành một cuộc cách mạng
trong thơ, như các tác giả Thơ Mới đã làm.”
+ Chân Phương (Thơ
Hoa Kỳ và Tân hình thức [2005], vanchuongviet.org 2/2/2010)
-
Trên các số Tạp chí Thơ viết về Tân hình
thức, chúng ta không thấy được bối cảnh lịch sử-xã hội đằng sau các chọn lựa
thẩm mỹ trong sinh hoạt văn chương Hoa Kỳ. Mặt khác có lẽ các hạn chế về Anh
ngữ và văn hóa đã khiến những bạn phất cờ Tân hình thức, đứng đầu là Khế Iêm,
không hiểu được đến nơi đến chốn những điều họ nhiệt thành rao giảng (...).
-
“Nếu theo đúng tinh thần bảo thủ của thi phái Tân hình thức Mỹ, nhà thơ Việt Nam phải quay về với vần điệu và niêm luật trong
thơ cũ Việt Nam
của Nguyễn Du, Bà Huyện Thanh Quan; hoặc ít ra với dòng Thơ Mới tiền chiến vẫn
còn nhịp nhàng êm tai. Ðằng này các bài Tân hình thức trên Tạp chí Thơ khiến
người đọc có cảm giác đứng nhìn một trò chữ nghĩa biến những câu văn xuôi trung
bình thành từng đoạn thơ bằng cách ngắt câu vắt dòng, bên cạnh việc lặp đi lặp
lại khá nhàm một vài chữ hay ý tưởng. Thí dụ vài đoạn như sau:
…
người đàn ông hai mươi năm
trước, không
nghe, không thấy được gì từ
người đàn
ông hai mươi năm sau, cứ lầm
lũi,
lầm lũi, lầm lũi, tựa bóng
ma, và
chẳng hề hay biết, người đàn
ông hai
mươi năm trước cũng là người
đàn ông
hai mươi năm sau, đang đợi
nhau, đợi
nhau, đợi nhau, như cái sống
đợi cái
chết, ròng rã, đã hai mươi
năm, dù
vở tuồng vẫn chưa được viết,
và đêm
kịch vẫn chưa mở ra, những
thùng rác
vẫn
chứa rác và không chứa gì khác.
Khế Iêm - Ảnh Ảo –
Tạp Chí Thơ số 19, tr. 100
‘lầm
lũi’, ‘bóng ma’, ‘hai mươi năm trước, ‘hai mươi năm sau’, ‘đêm kịch’, ‘vở
tuồng’, ‘những thùng rác’… là một số hình tượng và từ ngữ quá quen thuộc của
thơ văn Việt Nam và thế giới! (…) Những bài thơ như Ảnh Ảo trên Tạp Chí Thơ
chẳng qua là một lối viết tự sự kiểu cách, nặng tính tu từ pháp mà chính tác
giả bài thơ đã lớn tiếng chỉ trích trong các tiểu luận của ông (…). Dù sao tính
tổ chức theo cấu trúc liên hoàn trong bài Ảnh Ảo và một vài bài thơ khác của
Khế Iêm cũng cho thấy ông quan tâm đến chuyện ‘tay nghề’ hơn khá nhiều thi hữu
khác trong nhóm chỉ cần nhắm mắt phóng bút là ra thơ … Tân hình thức… à la
vietnamienne!”
-
“Ngọn gió Tân hình thức đã cứu sống nhiều câu văn xuôi đa ngôn và vô vị, tân
trang chúng thành một loại thơ văn xuôi… dễ hiểu, dễ làm. Vì thế, không lấy gì
làm lạ khi trên nhiều số Tạp chí Thơ bỗng nhiên nô nức ‘thi pháp đời thường’,
bất cần ngữ điệu và nhạc tính của tiếng mẹ, tác sinh vô số câu cú không ra văn
mà cũng chẳng ra thơ!”; “Nếu chịu khó xem từng dòng thơ trong Rebel Angels
[Những thiên sứ nổi dậy – Phụ lục 9-],
người đọc cẩn thận sẽ nhận ngay ra một điều: các nhà thơ Tân hình thức [Mỹ] tôn
trọng ước lệ và cách luật nên tránh cưỡng bức cú pháp với ngữ nghĩa; khi chuyển
mạch văn hay dứt ý mới ngắt câu. Chỉ khi nào câu thơ dài quá khổ họ mới phải
bắt buộc vắt dòng, trong khi các bạn trên Tạp chí Thơ lại biến trò vắt dòng
thành một tiểu xảo máy móc thiếu suy nghĩ.”
+ Nguyễn Vĩnh Nguyên (Thơ
Tân hình thức - Phản kháng, tìm tòi và quá khích..., Tạp chí Sông Hương
số 184 tháng 6/2004; và Chuyên đề Cách tân thơ vanhocviet.org 15/8/2013)
-
“Gần đây [2003], trong giới làm thơ thường ’đồn đại’ về cái gọi bằng cái tên
chung chung là thơ Tân hình thức (THT). Người có vai trò nhất trong việc ‘phổ
cập’ thơ Tân hình thức vào Việt Nam ,
có lẽ, là một nhà thơ Việt ở hải ngoại, ông Khế Iêm. (…) Bên cạnh đó, thi đàn
Việt Nam (trong nước và hải ngoại) những năm đầu thế kỷ cũng đã xuất hiện những
bài thơ THT chủ yếu của các tác giả thơ ở TP Hồ Chí Minh và hải ngoại như: Đỗ
Kh., Phan Nhiên Hạo, Nguyễn Đạt, Trần Tiến Dũng, Đoàn Minh Hải... và gần đây là
Lý Đợi, Bùi Chát, một ít ở cây bút nữ Phan Huyền Thư... Nhưng nói chung, chưa
có tác phẩm nào nổi trội, xứng đáng tạo được dư luận rộng rãi.
-
“Có nhà thơ cổ suý cho THT, đã kêu gọi đồng nghiệp mình ‘phổ cập’ THT và nâng
cao về quan điểm thẩm mỹ mới cho người thưởng thức như cách ‘nâng cao dân trí
thơ’. Xin thưa, tiếng hô hào ấy rơi vào câm lặng là điều không lấy gì làm bất
ngờ. Vì cuộc sống hiện đại đã chứng minh rằng, thơ cũng hay đấy, nhưng thiếu
thơ người ta cũng sống tốt, sống khoẻ, chẳng việc gì phải đi tìm hiểu làm sao
để tiếp cận một bài thơ THT mà nhãn tiền là những tác phẩm chưa đủ sức thuyết
phục họ. Rõ mấy ông nhà thơ rỗi việc và cũng khôi hài thật đấy! Chứ thử hỏi,
thơ THT, thế này thì thuyết phục được ai:
Giờ trở lại mái nhà xưa
Thấy người anh đã mất thấy
Người em ở nơi quá xa
Ảnh chế buồn rầu sau tám
Tháng phớt tỉnh ăng lê
Của người em là công dân
Chánh hiệu có cầu chứng tại
Toà ở đất nước huê kỳ...”
-
“Những bài thơ của họ, ngoài cái sự THT ra, còn có những tiếng tục tằn, những
từ tục tĩu lộ thiên một tâm lý thác loạn không đem lại một hiệu ứng (hay tín
hiệu) mỹ cảm nào cho người đọc. Nếu tự tách thơ ra khỏi cái đẹp và đưa gần lại
sự dung tục thì có lẽ người ta sẽ bỏ làm thơ mà... chửi tục. (...) Những bài
thơ THT vô tội. Tôi tin, bạn đọc sẽ trân trọng một bài thơ THT có giá trị thẩm
mỹ cao, hơn là những kiệt tác đã đóng rêu, đóng mốc trong lịch sử văn học,
Nhưng tôi sẽ tạm cảm tình với một bài thơ theo lối cũ mà thực sự là thơ, hơn là
phải thưởng thức một cái món, gọi là nhân danh THT mà không tìm thấy một phẩm
chất thi ca nào!”
+ Nguyễn Vũ Văn (Nhận xét
về thơ Tân hình thức, talawas.org 13/10/2002; trang mạng Hồn Quê số 5 và Tạp chí Phố
Văn số 11; và Trả lời về Thơ Tân
hình thức, honque.com)
- “Tính
truyện: Thơ thuật sự không mới mẻ
gì trong thi ca (…). Bây giờ hầu hết các nhà làm thơ Việt có tính hướng nội,
chỉ nói về mình và những sự việc liên quan đến mình. Cho nên chiều hướng làm thơ thuật sự kể ra cũng là một đề tài
nên khai thác, nhưng chuyên làm thơ thuật sự thì lại là một vấn đề cần suy nghĩ
(…).”
- “Tính khách
quan: (…) Tự sự khách quan nghĩa là chỉ làm công việc của cái máy quay phim,
quay những góc cạnh do tác giả chọn lựa với dụng ý. Người quay phim có thể là
một nhân vật trong thơ hay một người vô hình hiện diện khắp nơi. Lời thơ mang tính
khách quan, vô hồn, không giải thích, không bút pháp đặc biệt, chẳng khác gì
lối văn của Alain-Robbe Grillet. Chính cái không giải thích này có thể làm cho
bài thơ khó hiểu, trái với kỳ vọng về một sự trong sáng. Người làm thơ chỉ
chuyên về tính khách quan, rời bỏ những
cảm tính chủ quan, không quan tâm đến những diễn biến nội tâm, tức là làm thui
chột phần lớn tâm hồn của mình. Tạp chí Thơ không nhắc gì đến tính khách
quan trong tự sự, nhưng mặc nhiên chấp nhận nó.”
-”Tính nhạc: Nói rằng thơ Tân hình thức réo rắt, luyến láy, dồn dập như sóng, hết lớp này đến lớp khác và chập chùng miên man như biển khơi, là không thực tế nếu nhìn vào các bài thơ đã đăng. Trong ngôn ngữ thường ngày, âm thanh và nhịp điệu trong giọng nói của ta cũng thay đổi tùy theo tình huống vui, buồn hay giận dữ. Câu thơ diễn tả những tình huống đó cũng cần thay đổi, không phải lúc nào cũng réo rắt và dồn dập. Và cũng không phải chỉ trong thơ Tân hình thức mới có những tính nhạc này. So sánh âm nhạc của Tân hình thức với vọng cổ là không đúng. Tuy rằng vọng cổ cũng dùng những lời nói bình thường, nhưng ở cuối câu bao giờ cũng có âm điệu nhất định mà người ta gọi là ‘xuống xề’. Còn nói rằng nhạc của Tân hình thức là nhạc rap, thì chỉ là cách nói ‘huề vốn’, cần gì đặt ra vấn đề nhạc tính nữa? Chỉ trích thơ tự do không có nhạc, chỉ có âm vang (…) để rồi rơi vào chính loại thơ chỉ có tiếng nói!” (…)
-”Tính nhạc: Nói rằng thơ Tân hình thức réo rắt, luyến láy, dồn dập như sóng, hết lớp này đến lớp khác và chập chùng miên man như biển khơi, là không thực tế nếu nhìn vào các bài thơ đã đăng. Trong ngôn ngữ thường ngày, âm thanh và nhịp điệu trong giọng nói của ta cũng thay đổi tùy theo tình huống vui, buồn hay giận dữ. Câu thơ diễn tả những tình huống đó cũng cần thay đổi, không phải lúc nào cũng réo rắt và dồn dập. Và cũng không phải chỉ trong thơ Tân hình thức mới có những tính nhạc này. So sánh âm nhạc của Tân hình thức với vọng cổ là không đúng. Tuy rằng vọng cổ cũng dùng những lời nói bình thường, nhưng ở cuối câu bao giờ cũng có âm điệu nhất định mà người ta gọi là ‘xuống xề’. Còn nói rằng nhạc của Tân hình thức là nhạc rap, thì chỉ là cách nói ‘huề vốn’, cần gì đặt ra vấn đề nhạc tính nữa? Chỉ trích thơ tự do không có nhạc, chỉ có âm vang (…) để rồi rơi vào chính loại thơ chỉ có tiếng nói!” (…)
- “Câu đều chữ: Về số chữ trong câu, thật ra chỉ có
một mục đích là ‘làm cho thị giác đỡ bị vướng mắc’ vì chiều dài của câu thơ (…) Tôi không hiểu tại sao Tạp
chí Thơ cứ nhất định đòi đếm âm tiết
(syllable) để vắt dòng, chứ không đếm chữ. Tiếng Việt là tiếng đơn âm, mỗi
chữ là một âm tiết, cho nên đếm âm tiết hay đếm chữ cũng vậy thôi. Có phải đây
là một bằng chứng về sự lệ thuộc thơ Mỹ
trong quan niệm của Tạp chí Thơ hay không?“
- “Vắt dòng: Trong thơ tự do, xuống dòng để thay
cho cách chấm câu, để nhấn mạnh, để tạo nhịp, hay để trình bày theo một dụng ý
nào đó. Cách dòng (skip line) là để qua một đoạn khác. Trong thơ Tân hình thức,
Tạp chí Thơ chủ trương vắt dòng bất cứ chỗ nào và vắt luôn qua đoạn khác, khi
đọc thì không ngừng lại ở cuối dòng. Như vậy thì cách vắt dòng này có ý nghĩa gì mà Tạp chí Thơ đòi hỏi phải có kỹ
thuật và kỹ thuật như thế nào? Ðọc không ngừng lại ở cuối dòng thì khác nào đọc
một đoạn thơ xuôi hay văn xuôi? Vắt dòng chẳng qua cho có hình thức thơ đều
chữ. Nhưng ta đã thấy các tác giả Tân hình thức muốn dùng bao nhiêu chữ (hay âm
tiết, nói theo Tạp chí Thơ) trong một dòng cũng được. Vậy thì đều chữ để làm gì? Không có tác dụng gì hết! Chẳng qua chỉ đánh
lừa con mắt mà thôi. Vắt dòng hay viết luôn một mạch như thơ xuôi cũng thế
thôi. (…)
- “Vần: Tạp
chí Thơ cho rằng ‘Thơ tự do Việt đơn giản
chỉ là loại thơ không vần’ (…) Ðiều này thật hết sức nhầm lẫn trong định
nghĩa (…) cũng như trong thực tế. Tuy rằng không có luật lệ ràng buộc thơ tự
do, các bài thơ tự do vẫn ít nhiều có vần ở cuối câu. Chỉ riêng trong thơ xuôi,
một hình thức của thơ tự do, mới không có vần, nhưng có thi pháp và nhạc điệu
bù lại. Tân hình thức Mỹ cũng
thực hiện thơ có vần và vần đặt ở cuối câu, nhưng Tạp chí Thơ lại ‘bảo hoàng hơn vua’, chủ trương vần không
đặt ở cuối câu mà ở những chỗ bất ngờ, tức là bất kỳ chỗ nào trong câu. Lại
còn nói, ‘Ngay cả những quan niệm về vần cũng khác, không hẳn là chữ, mà còn là
những nhóm chữ, câu, cảm xúc, và ý tưởng’. Thật là khó hiểu. Có lẽ Tạp chí Thơ
cho rằng những câu nói lập lại như trong bài dưới đây [dẫn bài ‘Tân hình thức
và câu chuyện kể’ của Khế Iêm] tạo
thành vần của bài thơ chăng? (…)”; “Vần
kiểu này thì chỉ mang lại tính cách luộm thuộm, rườm rà mà thôi. Còn những bài thơ khác không có những từ lặp
lại thì sao? (…)
Tóm lại, nhóm Tân hình thức cố gắng tạo ra một loại
yêu vận tự do nhưng chưa thành công.”
- “Thi pháp: Tân hình thức chủ trương dùng những
câu nói thường nhật và tôn trọng cú pháp văn phạm, nghĩa là gạt bỏ mọi bút pháp
thay đổi vị trí từ ngữ. (…) Lý
do nêu lên là thơ truyền thống ‘mòn mỏi với vần điệu’, người làm thơ phải nặn
óc tìm vần, tìm chữ (…) Nhưng bình thường đến mức buông thả như văn
xuôi - văn xuôi cũng có khi còn chải chuốt hơn -, có khi chỉ là một bài báo
(như bài ‘Những người chết trẻ’ của Lê Thánh Thư và ‘Kiều’ của Ðỗ Kh.) thì thật
là quá đáng. Xưa nay người ta yêu
thơ không những vì ý thơ hay, mà còn vì lời hoa mỹ, chữ dùng mới lạ, bút pháp
tân kỳ. Người ta không chỉ ngâm nga cả bài thơ mà còn trích dẫn từ ngữ, nhớ mãi
trong tâm. Thơ Tân hình thức dùng lời lẽ
đời thường, không thi pháp, thì còn cái gì cái gì để thưởng thức? Chỉ còn
cái hàm ý của cả bài thơ mà thôi. Nếu
người đọc không tìm ra cái hàm ý này thì bài thơ chỉ để lại một con số không
trong tâm trí. Chân Phương đã nhận xét chí lý rằng: ‘Hình
thức càng nôm na bình thường bao nhiêu, nội dung càng phải siêu việt bấy nhiêu,
nếu không chỉ có thất bại.’ (Tạp
chí Thơ số 18, tr. 6). Ðỗ Minh Tuấn có cái mộng ước cao xa như thế này: ‘Nhìn
chung, thơ cũ giống như những vật cứng có quảng tính dễ đo đạc và dễ cắt tỉa ra
chi tiết. Hiện tượng lẩy ra một vài câu thơ hay để thưởng thức độc lập chỉ là
dấu hiệu tố giác thơ ngày xưa không phải sự sống vô định mà cao nhật chỉ như
những hòn ngọc trang sức ở trên thân thể đời sống. Thơ hay đích thực giống như
một người đẹp ta không thể cắt ra cái mũi để khoe nhau. Thơ hay giống như một làn hương thông qua ám
ảnh và lan tỏa không dễ gì thu gọn lại, rút tỉa ra một vài câu hay để thuộc
lòng, để ngâm nga, để nhớ. Thơ hiện đại tỏa ra hương vị bí ẩn từ toàn bộ tác
phẩm, mặc dù ta không thể nhớ một câu, một chữ.’ (Tạp chí Thơ số 20, tr. 206). Rất tiếc là Tân hình thức chưa sản xuất được những bài thơ hay như thế, và dù
cho có đi nữa, không phải chỉ Tân hình thức có thể làm hay như vậy được.
- “Kết luận: Trở lại với vấn đề phong trào Tân Hình Thức trong thơ Mỹ. Sự hình thành phong trào này bắt nguồn từ những nhận xét: a. về sự trì trệ của thơ tự do, b. về chủ nghĩa duy ngã, c. thơ tự do khó nhớ vì thiếu vần điệu, nhạc tính. Phong trào không những muốn thay đổi về hình thức (thơ đều chữ, có vần, có nhạc) mà còn về nội dung (thuật sự, khách quan, trong sáng). Tạp chí Thơ du nhập hoàn toàn các nhận định và chủ trương vào thi ca Việt. Theo Tạp chí Thơ, thơ cổ điển Việt Nam dựa vào luật bằng trắc, vần và cao độ (pitch, 4 level tone), dùng và chọn chữ, thơ Tiền chiến dựa trên vần (thường là cước vận), trau chuốt chữ và cách đọc ngừng ở cuối dòng, thơ Tân hình thức ‘kết hợp với một số yếu tố và kỹ thuật của thơ tự do, phá vỡ những âm hưởng Tiền chiến, chấm dứt nửa thế kỷ dậm chân tại chỗ của thơ Việt.’ (Khế Iêm, Tạp chí Thơ số 18, tr. 94). Tạp chí Thơ hết lời chỉ trích thơ tự do Việt trong 50 năm qua và đề cao Tân hình thức (…) Cái điều đáng nói thứ hai là đại ngôn. "Thơ tự do, sau một thế kỷ đã cạn nguồn và cùng kiệt, những nhà thơ Tân hình thức Hoa Kỳ chắt lọc từ truyền thống và tự do, để làm thành một hình thức tân kỳ hơn, thích nghi với cách diễn đạt mới, thì thơ Việt cũng mòn mỏi với vần điệu và tự do. Tân hình thức như một thời lãng mạn mới, một trật tự mới hay một nền ca dao mới trong một xã hội bình đẳng và dân chủ, lôi cuốn người đọc, làm phong phú đời sống và ngôn ngữ tự nhiên. ‘Chúng ta phải thức dậy hay chết’, đó là lời của nhà thơ Ý, Francesco Petrarch, người khai sinh ra thời đại Phục Hưng.’ (Tạp chí Thơ 20, tr. 70). Tôi đồng ý rằng các bài thơ làm theo Tân hình thức có một nội dung mới lạ so với các bài thơ tự do. Mới lạ chỉ vì tác giả đưa văn xuôi vào thơ, hoàn toàn là văn xuôi! Không thử nghiệm cái mới thì không có tiến bộ. (…) Tôi mong rằng Tân hình thức đẻ ra được những bài thơ đáp ứng lòng tự hào của nhóm chủ trương và lòng yêu thi ca của người Việt, chứ đừng "vẽ voi thành chuột".
-
“Sau khi bài ‘Nhận xét về thơ Tân hình thức’ của tôi đăng trong Hồn
Quê số 5 và tạp chí Phố Văn số 11, Tạp chí Thơ số 20 đã có 2 bài đáp lại
của Khế Iêm và Nguyễn đăng Thường, và tạp chí Phố Văn số 13 cũng có bài của
Nguyễn Lương Ba (…)
-
Khế Iêm viết: “Dùng kỹ thuật lập lại để thay thế vần, chứ có ai nói kỹ thuật
lập lại là vần đâu ... Các yếu tố rút ra
để áp dụng vào Tân hình thức Việt không có yếu tố nào gọi là vần, vì kỹ thuật
vắt dòng khó đi được với vần ở cuối dòng nên mới phải dùng hình thức lập lại’
(…) Tôi công nhận Khế Iêm có viết: ‘Thơ Tân hình thức Việt (…) không bao gồm
vần’. Nhưng ở một chỗ khác, ông viết: “Vần và chỗ ngắt không bất di bất dịch
chỉ ở cuối dòng, mà cũng giống như thơ tự do, xuất hiện ở những chỗ không thể
đoán trước.” (…) Thật là mâu thuẫn.”
+
Khế Iêm viết: ‘Kỹ thuật lập lại
(không có trong văn xuôi, và không dính dấp gì tới vần) là yếu tố mạnh mẽ, một thứ strange attractor (điểm quyến rũ kỳ lạ) của
thơ, có khả năng làm bật dậy hình ảnh, ý tưởng, những khoảnh khắc có thực
của thực tại, như những yếu tố ổn định của trật tự trong một hiện tượng hỗn
mang’. Rất tiếc một kỹ thuật hay như thế được nêu lên mà không dẫn chứng. Tôi
tìm suốt cả Tạp chí Thơ cho đến số 21 mà không thấy kỹ thuật này, ngoại trừ bài
thơ ‘Tân hình thức và câu chuyện kể’ rườm rà luộm thuộm đã trích dẫn trong bài
trước.”
+
Nguyễn Đăng Thường còn ‘dạy’ cho tôi biết khuynh hướng tự sự khách quan, không
giải thích trong văn chương: ‘Một số các
tác giả hiện đại tránh né sự giải thích, là bởi không muốn làm bậc thầy, là vì
muốn người đọc đừng tiếp tục đóng vai trò thụ động. Xưa như trái đất rồi.’
Vâng, xin lãnh hội, nhưng xin đừng nói rằng đó là loại văn chương trong sáng.
Một khi đã phải suy nghĩ, tìm tòi động cơ tâm lý (không được nói ra) của một
hành vi thì không phải là văn chương trong sáng. Điều này tôi chỉ muốn nói đến
các tiêu chuẩn trong thơ Tân hình thức Mỹ, còn Tạp chí Thơ không có minh thị
nhắc đến tính khách quan và trong sáng trong các yếu tố của thơ Tân hình thức
Việt.” (…)
+
Nhắc đến bài thơ ‘Đó là những giọt mực’ của Phan Tấn Hải, Nguyễn Đăng Thường
viết: ‘…mỗi bài Tân hình thức đều có một
nhịp điệu riêng nên không thể giống nhau được. Nếu đọc một bài văn xuôi –
xin gọi tạm là văn xuôi như lời người điểm thơ sắp xếp dưới dạng Tân hình thức,
và cũng bài văn xuôi ấy giàn trải theo cách thông thường, mà không thấy/ chưa thấy được sự khác biệt, thì
không do lỗi của người làm thơ, mà bởi lỗi của người điểm thơ, hoặc là chưa
biết đọc thơ, hoặc đã cố ý không muốn thấy có sự khác biệt nhau.’ Sở dĩ tôi
đã trình bày bài thơ ấy theo hai cách là để cho độc giả thử đọc chúng cho người
khác nghe, xem có gì khác nhau hay không. Nếu có khác là tại người đọc, chứ
không phải tại người viết, là bởi vì các lý thuyết gia thơ Tân hình thức Việt
chủ trương xuống dòng ở giữa câu, ngay chỗ ta phải đọc liền thì mới trọn nghĩa.
Xin nói thêm ở đây: Bài thơ chỉ khác bài văn ở chỗ dùng thị giác cho nên Tạp
chí Thơ đòi phải đọc thơ bằng mắt. Nhưng họ lại nói thơ Tân hình thức có âm
hưởng nhạc Rap. Nghe âm hưởng Rap thì phải nghe bằng tai chứ, vậy ai hát thơ Rap
cho nghe đây? Độc giả chứ còn ai. Nói khác đi, độc giả phải tự đọc thơ bằng mắt và phải biết đọc nó thành nhạc Rap,
nếu không thì bài thơ thất bại! Tôi đã nhìn thấy rõ cái thất bại này đối
với hầu hết độc giả.’
+ “Nguyễn Lương Ba viết ‘Có
một số bài thơ Tân hình thức mang âm hưởng nhạc Rap do ở thể nói và cách vắt
dòng không ngừng lại ở cuối câu. Tuỳ theo sáng tác của nhà thơ, bài thơ mang âm
hưởng nhạc Rap là hoàn toàn tự nhiên.’ Ông trích dẫn bài thơ ‘Chơi khôn’ của
Nguyễn Đăng Thường như sau:
‘làm
bộ mày là tao và
tao
là tao như thế để tao được
hai
tao làm bộ mày là
ôm
mày đứng núp dưới gốc mây’
(…)
Ở đây, tôi xin phân biệt 2 trường hợp để cho vấn đề được rõ ràng: a. Phải biết
nhạc rap thì mới có thể làm thơ có âm hưởng Rap. Hiển nhiên các lý thuyết gia
thơ Tân hình thức không đòi hỏi các thi sĩ của họ phải có điều kiện này. (…) Còn những bài không mang âm hưởng Rap, thì
có nhạc tính như thế nào (…) Vậy thì nhạc rap không phải là một yếu tố tất
yếu của thơ Tân hình thức, chỉ là bonus thôi. Có lẽ cũng vì thế mà Khế Iêm
không nói đến Rap. b. Không cần biết nhạc rap cũng có thể diễn tả thơ Tân hình
thức theo Rap. Nghĩa là bất cứ bài nào cũng có thể đọc theo âm hưởng Rap. Vậy
thì đặt ra yếu tố Rap là thừa thãi.” (…)
Để
kết luận, tôi xin trích dẫn Nguyễn Đăng Thường: ‘Biết bao tác phẩm giá trị hàng đầu của ngày hôm nay đã từng bị chống
đối trong quá khứ. Tất nhiên, nhóm Tân hình thức không dám so bì với bất cứ
một ai. Tuy nhiên, vì có người đã không ngại đường trơn ướt đến thăm Tân hình
thức nên nhóm này cảm thấy phấn khởi vô cùng. Xin cảm ơn và xin cứ tiếp tục,
khen chê đều quý hơn kính nhi viễn chi. Nhóm Tân hình thức làm thơ để mọi người
đọc chơi, chứ không phải để giành ngôi thiên tử. Vì là tranh luận nên khó giữ
được bình tĩnh, có khi buộc lòng phải sử dụng những lời lẽ kém thanh tao, hay
chơi trò ‘du kích chiến” này nọ để độc giả đỡ thấy chán, chứ tuyệt nhiên không
có chuyện ‘tư thù’ chẳng đội trời chung.’ Tôi cũng xin đáp lễ và khẳng định
rằng tôi chẳng có ý đập ai. Đập làm sao được khi vài người làm thơ và cộng tác
của tạp chí là bạn bè hay quen biết với tôi từ Việt Nam . Đập làm sao được khi tạp chí
là một cơ sở văn hóa đứng đắn với nhiều bài vở giá trị. Chẳng qua tôi chỉ muốn
nói là: Thơ Tân hình thức có nội dung mới
lạ, nhưng cần tìm ra những kỹ thuật hay hơn, và xin cất đi những con dao to,
những cái búa lớn, hay định kiến ‘văn mình, vợ người’, nếu có. Bất đồng ý kiến không có nghĩa là không xây
dựng!”
+ Ban biên tập Talawas (Lời dẫn
bài Tân hình thức và thể thơ không vần của
Khế Iêm, talawas.org 20/9/2002)
“Đầu năm 2000, một nhóm thơ ra đời ở hải
ngoại, mang tên Tân hình thức. Đó là thời điểm văn học Việt hải ngoại không hề
sung sức. Nó có vẻ như đang trang trọng viết lại một lần nữa bản cáo phó cho
chính mình, để một lần nữa lại save vào cái file ‘Death in progress’. Đó cũng
là thời điểm cuộc tranh luận về Thơ Đổi Gác ở trong nuớc vừa lắng xuống, còn
Thơ Trẻ chưa kịp nổi lên thành hiện tượng. Văn chương thi phú của chúng ta vào
đầu thế kỷ mới lại tụt thêm vài nấc nữa trong bảng xếp hạng những vấn đề mà
người Việt hôm nay quan tâm. Thơ ư? Có thật cần không?
Sự hoài nghi của chúng ta, những kẻ tuy
đói mà bội thực, với bất kể một phong trào, chủ nghĩa, trường phái nào sinh ra
sau thế kỷ 20 là rất có cơ sở. Bệnh
chán của chúng ta trước những cái tên độn ‘Tân’ hay ‘Hậu’ là có nguyên do. Thơ Tân hình thức Việt không ngay lập tức
được độc giả Việt mặn mà đón nhận, nhất là khi nó đi kèm với hiệu lệnh ‘Cuộc
chuyển đổi thế kỷ’. Song ba năm qua nó bền bỉ đi tiếp, càng ngày càng rõ
nét, với ảnh hưởng ngày càng không thể bỏ qua, với diễn đàn chính là Tạp chí
Thơ, và với một cương lĩnh lý thuyết và
tư tưởng như chưa từng được khai triển trong lịch sử thơ Việt. Không còn
nghi ngờ gì nữa, ở thế kỷ vừa bắt đầu này, nó là nhóm thơ Việt đầu tiên xứng đáng là một trường phái.”
CHÚ THÍCH
(Các chỗ in nghiêng là nhấn
mạnh của người chú thích)
[1] Dẫn theo bản có trong thotanhinhthuc.org
2/12/2007 (Bản mới trong Thơ kể -
Poetry Narrates tr. 244 bị lỗi in ấn?)
Hết
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét