“Không ở chế độ nào tôi làm người đối lập!”
ĐỖ QUYÊN thực hiện
IV. NHỮNG BÀN TAY BẨN - NHỮNG BÀN TAY
SẠCH
+ Đỗ Quyên: Chúng ta dời chuyện của Cộng sản và tôn giáo sang chuyện
của… anh! Từ 1967, khi phỏng vấn anh nhân kỷ niệm 10 năm cầm bút, Trần Thiện
Luật - Tạp chí Bách Khoa đã hỏi: "Tại sao anh vẫn từ chối những hành động
cụ thể (ngoài việc viết sách báo, làm tạp chí, dạy đại học)?". Gần 30 năm
đã trôi qua tôi muốn biết đến nay anh còn giữ lối sinh hoạt chính trị như thế
không?
- Nguyễn Văn Trung: (Cười cười) Vẫn thế thôi! Thật sự thì lựa chọn
thế không phải vì tôi coi thường việc làm chính trị, khinh người làm chính trị.
Không có các hành động chính trị còn là gì nữa. Đây là vấn đề khả năng, sở
trường: mỗi người mà biết chấp nhận ngay từ đầu điều đó thì sẽ đỡ kẹt cho tất
cả về sau. Tôi cũng vậy. Nói về tôi, xét cho cùng, tôi là cái “thằng nghệ sĩ”
hiểu theo nghĩa rộng của từ này. Người làm suy tưởng triết học như tôi thì cũng
là người viết văn thôi. Tôi là người dấn thân vào viết để mà viết. Vả lại tôi
là người cũng có thể nói là trực tính. Mà như thế không thể làm chính trị được!
Có lẽ có một tỉ lệ nghịch nào đó giữa sự khôn khéo và sự thẳng thắn. Thêm nữa
các hành động của tôi nếu có chỉ nằm trong ngòi bút thôi, những hành động thực
tế khác không hợp với tâm lý tôi. Về điều này Jean-Paul Sartre trong vở kịch “Les
mains sales” (Những bàn tay bẩn) đã phê bình những người trí thức rằng, anh nói
rồi anh làm nhưng chỉ đứng trên bình diện trí thức mà làm, tức là không nhúng
tay vào; vì nhúng tay vào có thể đó là thỏa hiệp, là tội ác. Ý Sartre muốn nói
người trí thức chỉ có bàn tay sạch mà thôi, còn người Cộng sản thì có bàn tay
bẩn. Người làm chính trị thì có bàn tay bẩn! Tôi rất ý thức ngay được từ đầu
rằng mình chỉ làm suy nghĩ và giúp người khác suy nghĩ. Như hồi 1990 tôi đã trả
lời phỏng vấn một người Pháp gốc Việt rằng, "Triết học Hiện sinh với khái
niệm ‘hoàn cảnh’ (situation) đã cho tôi lựa chọn thái độ trí thức: nói gì viết
gì cũng từ một hoàn cảnh và do đó phải coi việc nhận thức như một hành trình
hướng về chân lý và trong khi đi đường thấy gì thì nêu ra các nhận định để trao
đổi, đối thoại với người khác". Cuối cùng, đó là vai trò của một người làm
sư phạm, làm nghề giáo - nghề dạy, nghề giới thiệu, nghề giúp người khác suy
nghĩ. Một điều thêm nữa, khi mình đứng ngoài chính trị thì nói người khác dễ
nghe hơn, nhất là khi tôi muốn có ảnh hưởng đến giới trẻ.
+ Trước 1975 những tạp chí "Hành Trình", sách "Nhận
Định", v. v... của anh đã làm rất nhiều thanh niên, trí thức miền Nam đi
theo chủ nghĩa Cộng sản...
- Nguyễn Văn Trung: Là vì người ta coi tôi như một người giáo sư,
chứ nếu họ nhìn tôi như một người làm chính trị thì tôi dám chắc họ đã không đi
theo chủ nghĩa Cộng sản như thế. Đến nay tôi vẫn biết dừng lại ở cách dấn thân
đó của mình. Tôi không chán nản. Tôi không mong đợi gì ở Cách mạng cả, nên tôi
cũng chả thất vọng gì ở Cách mạng. Lúc nào tôi cũng giữ một cái nhìn thanh thản
về những điều mình viết, mình nói. Cho dù tôi có bị khó khăn, bị kẹt vì thái độ
mà tôi vẫn gọi là thái độ "Không xếp hàng với cả những người không xếp
hàng" của tôi. Rõ ràng với thái độ đó tôi không thể vào một chế độ chính
trị nào; tôi không phản ứng, phản kháng trước một chế độ chính trị nào. Tôi
không bao giờ là một người đối lập, dù là với chế độ miền Nam cũ hay với chế độ Việt Nam hiện nay!
+ Một lần anh cho biết rất nhiều người vì đọc anh, vì ảnh hưởng tư
tưởng anh mà trước đây theo chủ nghĩa Cộng sản và đến nay thổ lộ với anh rằng
họ thất vọng. Thế anh có ân hận không hay là anh...
- Nguyễn Văn Trung: Nói tới cùng thì tôi cũng có trách nhiệm, nhưng
tôi không thể nói mình ân hận. Trong cuộc sống mình nói cái gì, viết cái gì tùy
người mà họ tiếp thu ra sao và chính họ ân hận vì việc làm của mình. Chúa
Jésus, và ngay cả Marx, cũng đâu có phải ân hận. Các tư tưởng của tôi cũng vậy.
Đúng ra tôi không truyền dạy mà chỉ là trao đổi, đối thoại giúp người khác đi
theo con đường của họ và rồi mỗi người đi con đường của mình. Đó là vai trò
đúng nhất của người làm thứ triết học mà chúng tôi gọi là triết học Dấn thân.
Tôi hay nói ở nhiều nơi rằng nếu trước 1975 tôi "dấn" vào một tổ
chức, một "đường dây" cách mạng nào đó thì sau 1975 tôi đã được
"khỏe"; nhưng tôi đâu có làm vậy nên tôi đã bị kẹt nhiều. Nghe thế,
tụi sinh viên chúng nó bảo: "Úi chà! Thầy mà dính vào như tụi em thì còn
khốn nạn hơn!" Ừ, mà đúng vậy...
+ Qua tiểu luận "Sartre trong cuộc đời tôi" (Nhận Định V, nhà
xuất bản Nam Sơn, Sài Gòn 1967) người đọc có cảm tưởng anh chọn Sartre như một
người thầy tư tưởng, một người mẫu để đeo đuổi, dấn thân.
- Nguyễn Văn Trung: Không hẳn! Nó là thế này... Những người được
người khác đi theo thường là không phải ở tư tưởng mà là ở tư cách của họ.
Jean-Paul Sartre là người hoàn toàn lý tưởng mà thôi, ngay cả kẻ thù của ông
cũng không "đánh" ông vì họ biết ông rất vô tư. Sartre chẳng có tiền
bạc gì đến khi chết, sống rất thanh bình, dù sách báo của ông rất nhiều để có
thể kiếm ra tiền. Tôi cũng vậy. Tôi nói với anh thế này nhé, sau 1975 nhiều anh
em ngoài Bắc đến nhà tôi, họ ngạc nhiên và hỏi: "Không hiểu sao anh Trung
vẫn sống một cách thanh bần như thế? Trong khi biết bao người khác tương tự thì
giàu có." Tôi cũng có thể làm giàu được chứ! Ví dụ, như hồi 1960-1970
chính quyền cho các giáo sư đại học ở cương vị nào đó được mượn tiền để xây
"làng đại học". Tôi cũng có quyền để mượn tiền và tôi là người duy
nhất đã từ chối. Vì lúc đó tụi tôi đang tổ chức các tuần lễ hội thảo nói về
công bằng xã hội, thì làm sao tôi có thể vừa nói cái đó lại vừa làm chuyện ấy
được! Dĩ nhiên khi tước đất của người nghèo chia cho người giàu nhà nước cũng
trả tiền cho người nghèo, nhưng nếu để làm một việc công ích thì dễ hơn. Nói
chung tôi thấy việc đó nó thế nào ấy...
+ Có phải vì việc Sartre dấn thân và bị thất bại đã khiến anh tránh các
hành động chính trị?
- Nguyễn Văn Trung: Sartre cuối cùng cũng chẳng phải là thất bại,
chỉ có các hiểu biết của ông về Cộng sản là không đúng mà thôi. Chứ còn tư
cách, nhất là lối nhìn của Sartre, cho đến nay với tôi vẫn còn quý. Với trường
hợp của tôi. Nhiều nhận định trước 1975 của tôi về Cộng sản bị sai và nay tôi
sẵn sàng từ bỏ nó, nhưng phải nói là trong đó có sự trung thực. Có thời kỳ tôi
ca tụng Lênin dữ lắm. Dạo đó ở miền Nam làm gì có lễ lạc dành cho Lênin,
thế mà tôi đã mang Lênin ra để dạy cho sinh viên, đã làm một tập san để tưởng
niệm 70 ngày sinh của ông. Thực ra đó là do tụi anh em sinh viên Triết của tôi
(vốn là đảng viên "ngầm" của đảng Cộng sản?). Làm và phổ biến trong
một giới hạn. Dạo ấy tôi mê Lênin quá, tôi thấy đảng Cộng sản Việt Nam áp
dụng Lênin thật tuyệt. Còn nay thì tôi (Phẩy
tay)... Sau 1975 mấy ông Cộng sản thứ thiệt ở Hà Nội vào, đọc các thứ đó họ
chế giễu tôi "ngây thơ" quá!
+ Tức là mãi sau 1975 anh mới hiểu đúng được vấn đề Lênin. Ngoài nó ra
còn vấn đề nào nữa không?
- Nguyễn Văn Trung: Hay như vấn đề sách lược "Liên minh giai
đoạn" của đảng Cộng sản. Tôi hiểu biết nó, nhưng không hiểu sao vẫn tham gia
rất vui vẻ vào các phong trào sinh viên miền Nam trước đây. Nhất là vụ Lữ Phương
hồi 1967, tôi biết rõ họ là Cộng sản vậy mà tôi vẫn tham dự. Thế này anh ạ,
chính do sau 1975 tôi ở lại miền Nam thì mới nhận ra được điều đó.
+ Trong hành trình chính trị của mình vấn đề nào anh cho là thành công
nhất?
- Nguyễn Văn Trung: Tôi không đặt vấn đề là thành công hay thất bại
ở đấy.
+ Về sự truyền bá chủ nghĩa Hiện sinh ở miền Nam
- Nguyễn Văn Trung: Không! Lúc bấy giờ do công việc giảng dạy và
cũng một phần do ý thích thôi.
+ Giới phê bình và giới lãnh đạo ngoài Bắc hay nói về anh như là
"Giáo sư Đại học Văn
Khoa Sài Gòn trước 30.4.1975, một trong những người đi đầu truyền bá
học thuyết Hiện sinh chủ nghĩa ở miền Nam
- Nguyễn Văn Trung: Có nhiều người khác lúc đó cũng phổ biến thuyết
Hiện sinh như tôi. Nhưng tôi có lối viết đưa triết học vào đời thường, chứ
không chỉ là viết theo lối hàn lâm đại học của những người khác.
V. LỐI TIẾP CẬN - "TÔI LUÔN LUÔN BỊ HIỂU LẦM! "
+ Đỗ Quyên: Anh hãy tóm tắt cho bạn đọc biết phương pháp chính trị của mình
khi thực hiện các trang viết?
- Nguyễn Văn Trung: Anh đừng dùng chữ đó, tôi không có chính trị!
Nên dùng chữ "lối tiếp cận". Trước một vấn đề gì, nhìn nó ra sao để
mô tả thì đó là cách làm việc của nhà văn. Nhưng với lối tiếp cận thì nhà triết
học phải đi vào bên trong, đứng bên trong vấn đề để mô tả và anh ta phải có một
chút thiện cảm về nó. Trong bài "Tiếp cận và thân xác" tôi đã nói về
"bệnh chứng mở" và "dấu mở". Khi nói về việc sinh lý trước
đàn bà, anh làm tình với người ta thì vấn đề chỉ được mở ra khi người đàn bà có
một thái độ đón nhận thân thể của anh. Cho nên, nói theo Hiện tượng luận thì
chân lý là gì? Chân lý là cái được vén lên. Anh phải có thái độ ra sao, cách
tiếp cận như thế nào thì chân lý mới mở ra. Như thế, sự tìm hiểu của tôi vẫn
chỉ là mô tả, mô tả ở chiều bên trong mà thôi, chứ bản chất không phải là phê
phán. Thế nhưng một khi tôi đã mô tả được sự vật thì các mâu thuẫn của nó tự
xuất hiện, và với mâu thuẫn đó nếu nó không thay đổi thì nó tự tiêu diệt chính mình.
+ Bài nào của anh là tiêu biểu cho lối tiếp cận đó?
- Nguyễn Văn Trung: Chẳng hạn như bài "Suy nghĩ về cái Có".
Tôi dùng từ ngữ rất thông thường để mô tả khái niệm triết học, mô tả và mô tả.
Người ta nói tôi là người nhìn lại các vấn đề đã đặt ra theo lối nhìn mới và
đặt ra các vấn đề mới chưa ai đặt. Điều tôi muốn truyền đạt cho người nghe
không phải là cái đúng, sai của vấn đề mà là lối nhìn vấn đề. Cái đúng, sai của
vấn đề phụ thuộc ở từng thời điểm và vì thế phải luôn luôn duyệt xét lại vấn
đề.
+ Anh không ngại bị dư luận bị hiểu lầm à?
- Nguyễn Văn Trung: Tôi chẳng bao giờ "đi với ai" cả mà
luôn luôn đi ngược tâm lý của mọi người đang đi. Như thế rõ ràng tôi dễ có đối
thủ trong mọi vấn đề, nói chi đến chuyện hiểu lầm. Ví dụ, ở ngoài hải ngoại này
người ta cần người đối lập và cần phong cho một số người là đối lập ở quê nhà,
tôi lại nói: "Này! Phải cẩn thận đấy!" Thế là ngược lại tâm lý của
mọi người ở đây và cả ở bên nhà. (Bật
cười). Dĩ nhiên như thế có thể mất cả bạn bè. Nhiều bạn quen biết rất bất
bình về tôi khi tôi nói những gì lương tâm tôi cho là phải. Nhưng tôi không
ngại. Tôi cũng muốn nói ở đây rằng tôi không phải là của một nhóm, phái nào
hết.
Chẳng hạn, dạo xưa, lúc đầu tôi
là người đầu tiên viết các bài phê bình triết học cho tạp chí "Sáng
Tạo" nhưng tôi không phải là người của nhóm "Sáng Tạo". Đến lúc
nhóm này bị phê bình thì dư luận người ta vẫn coi tôi là một người tiêu biểu
phải chịu sự phê bình đó. Sau vụ này tôi lại phê bình nhóm “Sáng Tạo” về lập
trường văn học của họ bằng một lá thư ngỏ gửi chung cho cả nhóm. Tôi đã phê
phán rằng họ phủ nhận văn học Tiền chiến để muốn làm một thứ văn học hoàn toàn
mới. Họ đã không trả lời tôi vì... (Tặc
lưỡi) họ không trả lời! Đấy, cứ kiểu đó từ trước 1975, rồi sau 1975, tôi đi
với tất cả mọi người.
Gần đây khi còn ở bên quê nhà tôi
chơi với anh em làm văn nghệ mọi phe. Tôi không đồng tình với cả Mai Quốc Liên
hay với cả Lữ Phương ở trong vụ tranh luận dằng dai về quyển sách lý luận văn
học của Lê Ngọc Trà. Nếu chỉ nói riêng về quyển sách này thì tôi cho rằng việc
tranh luận như vậy về căn bản đã quá lỗi thời. Việc sống với người Cộng sản của
tôi cũng vậy: tôi đi với anh, tôi không phê phán anh nhưng không có nghĩa là
tôi theo anh mà là tôi tìm hiểu anh; tôi sống với anh rất con người nhưng không
phải là bạn-thù, càng không phải là đồng chí. Tôi gần như là một thứ công khai
theo cách như thế. Sau 1975 công an đến nhà tôi họ chẳng bao giờ khám xét đồ
vật gì. Tôi bảo: "Này, các anh khám đồ đạc nhà tôi đi chứ". Họ bảo:
"Thôi! Chúng tôi biết anh từ lâu rồi, anh làm gì có của cải gì!" Họ
chỉ khám tủ sách của tôi thôi…
+ Sau năm 1975 anh có hay bị khám nhà như thế không?
- Nguyễn Văn Trung: Nhiều! Ba, bốn lần. Có lần họ bắt giam tôi, lấy
đi rất nhiều bài vở. Nói về chuyện giao thiệp, phe nào cũng biết tôi không có
tiền nên phe nào cũng rủ tôi đi ăn nhậu. Ngay cả tụi sinh viên là người dưới, đáng
ra tôi phải đãi họ. Nhưng họ bảo: "Thôi, thầy làm gì có tiền..." Ai
rủ tôi cũng đi, mà tôi bị bệnh có ăn uống nhiều gì đâu, đi cốt để nói chuyện.
Kể lan man ra đây để thấy những chuyện như Lữ Phương hốt hoảng khi thấy tôi
từng chơi với ông như “người đồng chí” rồi lại phê ông, lại không chơi. Làm sao
tôi coi Lữ Phương như đồng chí được cơ chứ? Tôi không có gì đồng tình với Lữ
Phương cả, nhưng không phải vì thế mà tôi không gặp ông. Cuộc sống nó là như
thế. Chuyện tôn giáo của tôi cũng vậy. Một địa hạt mà tôi đã phê phán mạnh mẽ
là Giáo hội Công giáo miền Nam .
Tôi bị coi như một "Enfant terrible de l'Eglise" (Đứa con khủng khiếp
của Giáo hội). Nhưng công bằng mà nói tôi và nhiều bạn bè không bị Giáo phẩm
kết án. Ở miền Nam Phật giáo và Công giáo không đi với nhau nhưng tôi vẫn đi
với cả hai bên, giữa các phe chống nhau dữ dội của Phật giáo tôi cũng đi với cả
các vị lãnh đạo của mỗi phe. Nói chung tôi tiếp xúc, tìm hiểu với rất nhiều
hạng người, lớp người.
+ Theo tôi biết thì nhiều người ở nhiều nơi bảo rằng anh có "hành
tung không chính xác". Chắc là bởi cách tiếp xúc đó...
- Nguyễn Văn Trung: Thế đấy! Có lần Lữ Phương bảo tôi: "Anh
đừng chơi với nhóm bảo thủ!" Nhóm bảo thủ là nhóm đang cầm quyền chứ gì,
nhưng tôi nhờ vả gì ở họ? "Hành tung không chính xác" là cái đó chứ
gì! Rồi trước khi sang Canada
đây tôi trả lời phỏng vấn, tôi viết thư cho ông Đỗ Mười do yêu cầu của một số
anh em. Nhưng chuyện tôi đi ra nước ngoài đâu có liên quan gì tới các chuyện ấy.
Dạo trước 1975 cũng nhiều người nghi ngờ như vậy lắm. Thỉnh thoảng người ta lại
bảo: "Ông Trung kỳ này phê bình chính phủ dữ vậy, chắc sắp ra làm gì đây?"
Rồi có thấy tôi ra cái gì đâu! Sau 1975 nhiều người lại nói: "Ông chắc sắp
thành 'thứ dữ' rồi đấy!" Rồi cũng có thấy tôi thành thứ... gì đâu! Nay tôi
đi sang Canada
đây rồi tôi lại về, dư luận lại bảo: "Chắc ông Trung phải làm gì họ mới
cho đi đi về về như vậy?" Tóm lại, tôi muốn nói rằng khi đánh giá một
người thì nhìn qua những gì? Tiền bạc và địa vị. Hai thứ này, tôi nói thật, ở
bất cứ chế độ nào tôi cũng có thể có được. Ở chế độ trước, nếu tôi muốn làm
Tổng trưởng cũng có thể được, hay muốn làm chức vụ gì cao trong Công giáo cũng
không khó. Chính thế bây giờ tôi không có tiền, không có địa vị; nhưng nếu tôi
muốn đi Mỹ hay về Việt Nam thì bạn bè sẽ cho tiền để đi. Trước năm 1975 tôi
không bị chính quyền nghi ngờ vì họ rất biết cách sống của tôi. Hôm nọ ở Mỹ,
gặp ông Nguyễn Tấn Bình và tôi hỏi: "Sao ngày xưa anh không bắt tôi?"
Ông đáp: "Sao lại bắt anh? Tôi biết chứ. Anh tham dự với Cộng sản như thế
thôi chứ nếu anh 'dính' thì chúng tôi đâu có để!" Dưới chế độ Cộng sản thì
tôi bị nghi ngờ nhiều hơn và tôi cũng có phê bình nhiều hơn.
+ Hôm nọ anh kể là sau 1975 anh vẫn bị Cộng sản bắt giam những 6
tháng...
- Nguyễn Văn Trung: Ở chế độ Cộng sản mà ra anh còn lạ gì! Họ có
lúc nghi ngờ tôi. Sở dĩ tôi được thả ra vì có sự can thiệp ở bên Pháp mà tôi đã
nói ở trong một bài rồi đấy.
+ Tóm tắt là anh có “lối tiếp cận của người trí thức” đối với các chế
độ?
- Nguyễn Văn Trung: Với chế độ nào cũng thế thôi. Tôi không làm
người đối lập ở chế độ nào cả! Tôi không làm chính trị, tôi chỉ bày tỏ như một
thái độ chính trị thì tôi không thể trở thành đối lập! Giới lãnh đạo chính
quyền miền Nam
cũ đã rất hiểu điều đó và họ không hề coi tôi là người đối lập. Còn gần đây
giới lãnh đạo Cộng sản Việt Nam
mới nghĩ được như vậy, thời gian đầu họ còn chưa hiểu.
Montréal, 6.6.1996; Courtenay, 18.2.1997; Vancouver, 1.9.2014
(Phiên bản cũ đã đăng trên một số báo chí ở hải ngoại vào những năm 1997-2000;
bản mới được Người thực hiện xem lại với nhiều sửa chữa về cách trình bày, lỗi
đánh máy và một số chữ phụ.)
ĐỖ QUYÊN thực hiện
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét