CHUYỆN XƯA - NAY MỚI NÓI - KỲ 129 - LÀM BÁO TẾT SÀI GÒN

   

      Sài Gòn là nơi có số lượng người hoạt động báo chí cao nhất nước. Ước tính có đến trên mười ngàn người là biên tập viên, phóng viên và cộng tác viên chuyên nghiệp sinh sống ở đây. Sài Gòn cũng là nơi có số lượng các tòa soạn hoặc văn phòng đại diện rất lớn, ước tính có đến vài trăm. Chính vì vậy đây là khu vực có hoạt động báo chí nhộn nhịp bậc nhất Việt Nam và cả Đông Dương.

    Nhưng có ai biết tờ báo Tết tư nhân đầu tiên ở Saigòn sau 1975  là báo nào ?

Xin thưa là tờ báo Tết Đồng Tháp của Hợp Tác xã Bột giấy Đồng Tháp xuất bản năm 1978.

Nguyên là năm đó, nhà văn Nhật Tuấn vào Sàigon xui ông Lý Thái Thuận , Chủ nhiệm HTX bột giấy Đồng Tháp :

“ Sao anh không ra báo Tết cho dzui ?”

Ông Thuân giẫy nảy :

“ Í chết…tui tư nhân…sao ra được ?”

Ông Thuận là chủ nhà in Alpha, rất có công với cách mạng khi in được cả triệu cuốn sách giáo khoa cho học sinh ngay niên khóa 75-76

Ông Nhật Tuấn xui thêm :

“ Anh quen ông Mười Xuân, xin giấy phéo mấy hồi…”

Ông Lý Thái Thuận tần ngần :

“ Giấy phép có rồi…ai lo bài vở >”

“ Tôi chứ ai…”

Thế là tờ báo Tết tư nhân đầu tiên ra đời do họa sĩ Hoàng Ngọc Biên trình bày bìa, Nhật Tuấn biên tập và lo bài vở.

Đó là tờ báo tư nhân đầu tiến ở Saigonf xé rào ra mắt bạn đọc…

 Thế rồi sau năm 1990, khi Việt Nam chuyển sang nền kinh tế thị trường, báo chí là một trong những lĩnh vực nhanh nhạy nhất. Nhiều tờ báo mặc dù vẫn do nhà nước quản lý nhưng trên thực tế tư nhân đã điều hành hoạt động. Do vậy đã ra đời nhiều tờ báo thiết thực với cuộc sống hơn. Chẳng hạn tờ Công lý của Nhật Tuấn, giấy phép của Báo Pháp Luật, anh Năm Đồng ký ra được vài số rồi bị thu hồi…

.Vì làm ăn có lãi nên đời sống người cầm bút trở nên dễ thở. Từ đó đội ngũ báo chí phát triển mạnh.

      Hầu như tất cả các ấn phẩm báo chí ở Việt Nam ngày nay đều ra số Tết. Sáng kiến làm số báo xuân để tòa soạn nghỉ ngơi trong mấy ngày tết được khởi xướng từ tờ Nam Phong tạp chí vào năm 1918 nay đã trở thành một mỹ tục ở Việt Nam.

     Điều quan trọng trước tiên đối với anh em báo chí là nhuận bút của báo xuân. Việc làm báo xuân là một dịp để giới cầm bút kiếm thêm chút đỉnh trang trải trong mấy ngày Tết. Đa số các tờ báo đều tăng nhuận bút. Chí ít cũng tăng gấp đôi gấp ba. Nếu khá hơn một chút có thể tăng bốn năm lần. Cá biệt có những tờ báo ăn nên làm ra có thể tăng lên gấp mười lần như tờ báo Tuổi Trẻ, báo Công An TP.HCM. Khi đó nhuận bút một bài báo có thể được năm bảy triệu đồng, đủ cho một cái tết của một gia đình làm nghề cầm bút chân chính không xa hoa phung phí. Bởi thế nhuận bút Tết như một cái bánh mà Ban biên tập phải cắt ra phân chia theo kiểu chiếu trên chiếu dưới như ngày xưa chia xôi chia thịt giữa đình làng.

     Bắt đầu từ tháng 8 dương lịch năm trước, các báo lo xa đã lên kế hoạch cho số báo xuân. Các cây bút cũng đã bắt đầu lưu ý tìm kiếm đề tài và “ém” sẵn. Đối với các tờ báo lớn, nơi bài vở gửi đến luôn luôn đầy ắp, thì đề tài báo xuân hiển nhiên phải là những thứ “của lạ”, thậm chí “của độc” mới có thể cạnh tranh được với đồng nghiệp. Tuy nhiên đôi khi vì quá ham săn “của độc” mà nhà báo bị “ngộ độc”.

      Trên một số báo xuân, nhà báo Lê Thọ Bình của báo Tuổi Trẻ đã viết một bài báo có tựa đề “Tỷ phú tên Bìm” kể về một thương binh quê ở Thanh Hóa vượt đói nghèo vươn lên làm giàu sau đó làm được rất nhiều việc thiện như ủng hộ địa phương xây trường học hàng tỷ đồng...Câu chuyện của người thương binh gây chú ý bạn đọc. Lúc đó ông Lê Khả Phiêu là Tổng bí thư Ban Chấp hành trung ương Đảng cộng sản Việt Nam, cũng là người Thanh Hóa nên quan tâm đến bài báo. Ông Phiêu yêu cầu tỉnh Thanh Hóa tìm người thương binh nói trên để nâng lên thành điển hình tiên tiến. Lãnh đạo tỉnh Thanh Hóa vội vàng đi tìm người thương binh tên Bìm và một chuyện không ngờ xảy ra. Quả thật ở Thanh Hóa cũng có một người thương binh tên Bìm, cũng làm giàu, cũng làm việc thiện. Tuy nhiên những việc làm của anh Bìm đó chưa đủ tư liệu cho bài báo nói trên nên tác giả phải tìm thêm một anh thương binh nữa để ghép vào với câu chuyện anh Bìm. Nói cách khác là tác giả này sử dụng tư liệu của hai người khác nhau để làm thành bài ký sự cho một người. Kết quả của bài báo xuân “của độc” này là tác giả bay mất cái chức Trưởng văn phòng đại diện báo Tuổi Trẻ tại Hà Nội.

      Việc tìm kiếm đề tài báo xuân đã gây ra nhiều chuyện khôi hài cười ra nước mắt như thế, tuy nhiên các cây bút năm nào cũng phải cố tìm cho ra được vài ba đề tài báo xuân để viết bài. Bởi ngoài nhuận bút ra như đã nói ở trên, một bài báo xuân được đăng lên còn là nguồn vui của người cầm bút. Vì thế ở một số tờ báo, tòa soạn còn lấy “xuất in bài” làm  “hàng” phân phối cho người quen hoặc cho cán bộ trong tòa soạn. Chẳng hạn các trưởng ban thế nào cũng được dành cho một bài báo xuân dù đề tài không hay. Hoặc một cây bút là bạn thân của tổng biên tập thì thế nào cũng được dành cho một bài. Cho nên chất lượng báo xuân đôi khi kém hẳn do những cách ưu tiên kiểu này , khiến bạn đọc thất vọng.

      Làng cầm bút Sài Gòn có những người đăng được hàng chục bài báo xuân trong một mùa tết. Khi đó tiền nhuận bút thật là rủng rẻng, có thể ăn một cái tết phong lưu. Việc đó thường xảy ra đối với những những cây bút là cộng tác viên, vì phóng viên chuyên nghiệp ăn lương tòa soạn không đủ thời gian để chạy xô cho nhiều tờ báo khác. Chẳng hạn như nhà báo lão thành Lê Văn Sâm, một cây bút viết từ trước năm 75, hầu như mấy năm gần đây năm nào cũng đạt kỷ lục này. Ông không đủ sức đi xa để viết phóng sự trên rừng dưới biển như nhiều bạn trẻ mà chỉ quanh quẩn ở Sài Gòn, nhưng nhờ khả năng phân tích tổng hợp tốt nên các bài báo của ông luôn hấp dẫn. Người ta tính một vụ báo Tết người chịu khó “chạy sô” như nhà thơ Trần Mạnh Hảo hàng năm đút túi tới 40 triệu ( do chính anh ta khoe ra).. Một số cây bút chịu khó khác và có mối quan hệ tốt với nhiều tòa soạn cũng chạy sô được nhiều bài báo xuân.

     Một dạng cộng tác viên khác được đăng nhiều bài xuân là những cây bút mà độc giả yêu mến nên tòa soạn đặt bài để hầu bạn đọc, dù chất lượng bài vở đôi khi không phải là cao lắm. Chẳng hạn như lão nhà văn Sơn Nam. Năm nào cụ cũng được nhiều tòa soạn ưu ái đăng bài tết. Bài của cụ tuy hơi tản mạn, thông tin ít nhưng bạn đọc vẫn thích thú do có cảm tình với cụ. Cũng giống như cụ Tản Đà ngày xưa, được nhiều tòa soạn ưu ái đăng thơ cho dù thơ cụ đã hết hay.

     Dạng cuối cùng là những “cây đa cây đề” về mặt chính trị trong làng cầm bút. Tức là những cây bút có quyền lực vô hình. Ong trùm văn hoá văn nghệ Sàigòn Trần Bạch Đằng thì tết nhất là dịp báo chí “đút lót” để mua sự an toàn, bởi thế mỗi dịp Tết “nhà báo lão thành” này đút túi khong dưới trăm triệu. Một loại “nhà báo” khác  có mối quan hệ với các lãnh đạo cao cấp ở trung ương, ngày trước từng làm tuyên huấn ở rừng, thân thiết cả với cựu thủ tướng Võ Văn Kiệt, về sau trở thành nhà văn nhà báo, nhà lý luận. Mỗi năm đến tết, cụ viết mười lăm hai chục bài phân phát cho các tòa soạn. Phần lớn độc giả rất chán bài vở của cụ nhưng các tòa soạn vẫn phải đăng để làm bài “cúng kỵ”.

     Về phía các tòa soạn, việc làm các số báo xuân cũng là nỗi lo không nhỏ. Phải làm sao để có một ấn phẩm xuân xứng đáng về mặt nội dung và, càng dày các trang quảng cáo càng tốt. Có những tờ báo trong số xuân số lượng trang quảng cáo lên đến sáu bảy chục trang, nên tờ báo trở nên dày như cuốn cataloge. Báo xuân càng dày quảng cáo, nhuận bút xuân năm đó càng cao. Nhưng việc tìm kiếm quảng cáo không phải là điều dễ thực hiện. Có một tờ báo nọ, đến gần ngày đưa đi in thì đơn vị ký đăng quảng cáo trên trang bìa bốn rút lại hợp đồng. Do trị giá trang bìa 4 quá lớn, đến hàng trăm triệu đồng, nên mãi cho đến hai mấy tháng chạp tòa soạn mới “chữa cháy” xong sự cố để đưa vào nhà in.

    Cách nay mấy năm, có một sự cố nghiêm trọng xảy ra khi làm báo xuân khiến một tổng biên tập phải về vườn sớm. Do “trục trặc thần kinh” sao đó, vị này đã duyệt đăng một bài báo “phạm húy”. Đó là bài báo đăng trên báo xuân Tuổi Trẻ, nêu kết quả điều tra  các bạn trẻ về việc chọn lựa thần tượng của mình. Có khoảng chục nhân vật được đưa ra để các bạn trẻ chọn thần tượng, trong đó có những nhân vật quá đỗi tầm thường, chẳng hạn như Giám đốc công ty gạch Đồng Tâm. Trong khi đó, danh sách có cả lãnh tụ Hồ Chí Minh. Và kết quả  cuộc điều tra được đăng tải trên báo Tuổi Trẻ, chủ tịch Hồ Chí Minh kém  phiếu  hơn Tổng thống Bill Clinton rất nhiều. Điều gì đến đã đến: nhà báo Lê Văn Nuôi, một người làm báo lâu năm, Tổng biên tập báo Tuổi Trẻ đã phải đội nón ra đi.

NQT