ĐỖ QUYÊN - Trung-Việt Việt-Trung - Truyện - KỲ 10

                                      (tiếp theo)

Phải, 20 năm trước cuộc họp đó, em còn làm chân bưng nước pha trà cho Hội Văn nghệ sĩ Hà Thành. Vào một buổi chiều, phê bình gia đã đến… Cô bé ranh con đang viết những bài thơ tình đầu đời dĩ nhiên phải cảm kích, đến mức pha quá tay hai ba lần trà cho vị thượng khách hào hoa phong độ ngồi trước mặt như một huyền thoại sống.

Đó là buổi nói chuyện nội bộ với lãnh đạo Hội và một số Hội viên dưới trướng. Nguyễn Định Chi lúc đó là sếp của hai cơ quan văn học hàng đầu đất nước: Viện phó Viện Nghiên cứu Văn học kiêm Tổng biên tập tuần báo Văn Chương của Liên hội Nhà văn Đại Việt. Ngày xưa thế là to lắm lắm! Cả buổi sáng, mấy sếp Hội em cứ là lo xoắn đít dựng tóc. Còn em hoa cả mắt mà bóc ra dán vào các thông báo trong phòng khách và mọi xó xỉnh của Hội. Suốt năm ấy làng văn nghệ nước em sôi sùng sục với hai vở kịch của thi sĩ Trần Dân, chắc anh cũng nhớ, Con Nai Trắng và Nguyễn Trãi Ở Hà Thành. Trần quân từng dính đậm vụ Nhân Văn, sau hàng chục năm thủ khẩu như bình tựa tường nín thở, vừa được phục hồi là thi sĩ quăng luôn hai quả bom tấn! Nguyễn tiên sinh có nhiều bài ‘đánh Con nai, phang Nguyễn Trãi’ trên những báo chí lớn, và chọn buổi nói chuyện tại Hội em là diễn đàn bán công khai thổ lộ chất Người của mình. Văn giới ai cũng biết tính hai mặt mà ông sở hữu, mặt nào cũng trên cả tuyệt vời.

Có thể anh nghĩ rằng em mê mẩn trước mỹ học hình thể của một người đàn ông trung niên Việt lai hai đời với ông bà nội ngoại là Pháp và Ấn, rằng em choáng ngợt dưới ánh sáng thông tuệ trên mọi lĩnh vực khoa học nhân văn tỏa ra từ đó? Đúng, và chưa đủ. Hơn cả, em kính phục bản lĩnh văn đàn của người đó, anh ạ.

Phải tả kỹ, hơn là kể. Em mang ly nước chanh đá pha đường vào phòng họp… Ly nước vừa mới được pha chậm rãi, cẩn trọng với niềm mê mẩn cùng sự choáng ngợt. Chiếc thìa ghếch điệu đà trên một dĩa nhỏ riêng, xinh xẻo. Tất cả được xếp đặt hòa nhã trong khay tròn tráng men thanh lịch. Cuộc chuyện hình như đang ở cao trào gì đấy… Khi em quay nhẹ gót trở ra hành lang và, tới cửa, ngoái nhìn khay nước trên bục diễn giả như một thao tác kiểm tra lại công việc (mà thật ra để chiêm ngưỡng người sắp nâng ly nước lên uống). Thì người bỗng ngưng nói, nhìn chậm từng ánh mắt đang dõi lên; gương người mặt đanh lại rồi bừng sáng và cao giọng như thất thanh: ‘Làm nhà văn, mỗi chúng ta khi không thể nào viết theo bàn tay của mình, chỉ có thể dùng bàn tay còn lại mà… bẻ bút!’ Cả khán phòng đang im như chết bỗng hực lên. Không bởi những tiếng động hay lời nói, mà bởi những luồng hơi thở ra, những tiếng tim đập vào. Một khán phòng đang phục sinh. Rồi, người đột nhiên nhìn chăm chăm về phía em. Không, hai con mắt nâu nâu đau đáu đổ trọn vẹn vào hai mắt em (về sau khi đã thân tình, người bảo với em là ‘nhìn để xin lỗi đang làm điều thất thố trước món quà thơm thảo vừa được đôi bàn tay đẹp mang đến’); và rất nhanh người dùng bàn tay trái bóp cong chiếc thìa chộp được từ trước mặt! Nếu được làm đạo diễn phim về Nguyễn Định Chi, sau khuôn mặt và dáng vóc, em sẽ phải chọn diễn viên nào có đúng ‘đôi bàn tay Nguyễn Định Chi’. Thiết Ngôn, đã gặp gỡ ông nhiều lần, anh có hình dung nổi bàn tay trắng hồng tưởng chỉ vò nát biết bao búp tay nhỏ dưới mưa, trong khoảnh khắc đã bẻ cong queo chiếc thìa dài đura được làm từ xác máy bay B-52 Hoa Kỳ rơi trên hồ Trúc Bạch?

Nếu trí nhớ của một con đàn bà cô độc không phản Mỵ Châu thì lúc ấy từng có mặt khoảng 30 nhân vật với nhiều vị hiện nay đang là VIP; như văn sĩ Phong Đào, lý thuyết gia Nguyễn Huệ Tri, nhà Hán Nôm học Chương Đăng Dung, kịch tác gia Lại Nguyên Tình… Bất luận điều gì hay dở xảy ra với em và nhiều người khác, cũng như với cả di sản chữ nghĩa Việt hiện đại, Nguyễn Định Chi trong em nguyên vẹn tượng đài được dựng lên bằng bàn tay thẳng và chiếc thìa cong như nét đẹp nhất của một hình mẫu đa tài đa đoan trong đường văn nghiệp đời.

Cầu chúc người mãi thong dong áo sơ mi trắng cộc thả ngoài quần tây thẳng tắp đậm màu vè vè con xe máy Peugeot xanh dương lượn quanh như lạc hướng bên hồ Thiền Quang của thiên đàng và bàn tay đẹp mượt năng cử động vẫn cứ vung lên vuốt hờ mớ tóc ngược gió thiên đàng cầu chúc người mãi thong dong…”

3.5

“Tham kiến Thiết Ngôn tiên sinh.

Mỵ Châu viết tùy hứng; gửi anh, không bổ âm cũng bổ dương. Hãy đọc với con mắt Vũ Trọng Phụng! Em vốn ngu lâu về chính trị. Lại động chạm tới các đồng nghiệp, hầu hết là liền anh liền chị thân thiết bên các diễn đàn lề trái và lề giữa. Biết là không chuẩn cần phải chỉnh nhiều, nhưng vì muốn giải tỏa thắc mắc của hiền huynh về cuộc Thảo luận ‘Thoát Trung về văn hóa’ của Văn hội Độc lập Việt.

Thoát Trung? Theo em, vào lúc này cả đất nước của em thấy rõ rồi. Hàng trăm diễn đàn từ trái qua phải, từ giữa ra lề đã, đang và sẽ bàn thảo, thu hút hàng triệu nhân mạng. Sinh tử, không vớ vẩn viển vông. Hôm nay thoát chưa xong, ngày mai thoát nữa; đời mình không thoát nổi, trao lại con cháu thoát tiếp… Chuyện ngàn năm đâu dễ một sớm chiều, hở anh?

Thoát như thế nào? Câu hỏi khó cho mỗi người, mỗi nhóm người, mỗi cộng đồng; cho từng lãnh vực, từng cơ quan, từng đoàn thể.

Với riêng nữ sĩ Tổng thư ký Võ Thị Mỵ Châu, đã muốn ‘thoát’ cả năm nay, trước vụ giàn khoan từ lâu cơ (Anh còn nhớ hay anh đã quên?). Nay tái xác định: trước khi muốn thoát về văn hóa, về tư tưởng, về kinh tế hay về gì gì thì - tiên quyết - phải thoát về tình cảm tình ái cái đã! Mà thôi, chuyện hai chúng mình coi như xong.

Trên trang mạng Việt Văn cuộc thảo luận có 30 bài và khắp các trang khác tới 500 bài ngoài khuôn khổ của cuộc thảo luận. Mỵ Châu cố đọc hết những gì dính đến hai chữ ‘thoát Trung’. Chưa thể nào thấu hết. Cho hết vào kho. Vội vài ý vụn, phục vụ riêng cho sự lưu tâm của một công dân tốt, một văn sĩ giỏi đến từ nước Trung là Thiết Ngôn.

Ủng hộ tinh thần thảo luận trên Việt Văn, và như không ít độc giả khác, Mỵ Châu chỉ lăn tăn về hình thức, cách thức, tên gọi…

Một là, thật tình, lâu rồi, từ khi hiểu vụ Cách mạng văn hóa của bên anh, em thường rùng mình mỗi khi thấy có gì liên đới đến hai chữ ‘văn hóa’ như muốn đào bới, xáo trộn tất cả lên. Em nhạy cảm quá? Định nghĩa văn hóa thì vô vàn; Mỵ Châu coi văn hóa là mạch nước ngầm len lách, thẩm thấu vào từng cái giếng khơi trong mỗi làng mỗi nước. Động vào văn hóa, không chừng là tịt ngòi (tiệt nguồn nước)! Bỡn sao?

Hai là, có một cái tức mình. Hội mở đến kỳ thứ ba, ngày 26 tháng Sáu, chủ xị đã phải giương sáp pô thế vầy:

‘Sau khi lời mời gọi Thảo Luận Thoát Trung Về Văn Hoá được vietvan.com công bố, chúng tôi nhận được ‘bài’ (Em bình: sao lại nháy nháy ạ? Thế rồi tới buổi tọa đàm ở Trung tâm Văn hóa Đức, nhà phê bình Hoàn Hưng vẫn tỏ ý khen ‘bài nháy nháy’ này. Đó là lời xin lỗi, một thao tác bỏ nháy nháy phải không ạ?) sau đây của một cây bút không lạ lắm với cư dân mạng. Để tôn trọng ý kiến đa chiều, Việt Văn tính đăng ‘bài’ này mà không có ý định trả lời. Song vừa được đọc bài viết mới của Giáo sư Nguyễn Văn Tuân, thấy có thể giúp ta hiểu thêm vì sao phải ‘thoát Trung về Văn hoá’, Việt Văn quyết định đăng bài đó (Em chú: bài ‘Thảo luận kiểu chọc tiết vịt đằng đít’ của thi sĩ Phạm Thánh). Và từ nay chúng tôi xin phép không đăng những ý kiến gửi đến chỉ để bày tỏ không cần, không muốn thảo luận ‘Thoát Trung về Văn hoá’ vì bất cứ lý do gì.’

Nghe sao hao hao báo lề phải chúng em! Ngày mai, câu cuối cùng đó được dùng lại trên báo lề phải số 1 là Người Dân thì cụ Phạm Quỳnh sẽ tái sinh để phán: Lề trái - Lề phải đuề huề. Vui! Ô kê con gà đen, có điều nếu vậy tên của diễn đàn cần đổi Thảo Luận Thoát Trung Về Văn hoá thành Luận Thoát Trung Về Văn Hoá. Bởi nếu từ điển Thanh Nghị mà đúng thì ‘thảo’ là ‘tìm xét’ (cho cái cần ‘luận’). Thảo luận là cùng trao đổi ý kiến về một vấn đề, có phân tích lý lẽ. Đằng này các bác ứ chịu tìm cũng chả chịu xét các ý kiến không cần, không muốn ‘Thoát Trung về Văn hoá’. Tóm, ở đây định hướng chỉ luận việc phải ‘Thoát Trung về Văn hoá’ mà thôi.

Nói cho ngay, trong buổi thảo luận tại Trung tâm Văn hóa Đức, đại diện Văn hội Độc lập Việt và Ban biên tập Việt Văn, phê bình gia Hoàn Hưng cũng điểm xuyết 3 ý kiến không đồng tình với chủ đề, và mới nhất hôm qua Việt Văn còn tiến bộ sửa sai quất thẳng một bài của học giả Nguyễn Thanh Giảng ‘Có nên đặt vấn đề thoát Trung?’ với những câu đầy chất tái phản biện: ‘Dẫu sao, nêu cao nan đề Thoát Trung e không rõ ràng. Tôi thì tôi cho rằng, chẳng cần hô hoán thoát cái gì cả. Mà khẩn cấp hơn phải là chống Trung bành trướng, phá ách đô hộ từ xa của Trung, cản âm mưu xâm lược độc quyền Biển Đông của Trung.’

Ba là, Thiết Ngôn thấy thích thì xem tiếp nhé. Tiện nói leo một lèo. Cái này dường như không xảy ra trên vietvan.com mà ở nhiều mạng khác. Nhưng là một diễn đàn mới, kỳ vọng với trong và ngoài văn giới, thiển nghĩ Việt Văn nên chăng cũng chịu dính chút trách nhiệm? Nhân vụ giàn khoan…

Đàn bà con gái quần thâm không hiểu sự đời quá ngọn cỏ, em cứ nói liều. Các bác phản kháng, phản biện nhìn chung thì cũng phải thôi, có điều về cung cách thi thoảng chưa ổn thỏa đâu ạ. Ví như, nói thế nào cho phải phép… À từng làm con làm mẹ, em thấy giông giống chuyện trẻ nhỏ bị cha mẹ đánh chửi oan sai thì thích khóc dài khóc lâu khóc mọi nơi khóc mọi lúc. Em nhất trí màn ‘khóc dài khóc lâu’ cho đến khi lý tưởng của mình thành hiện thực (chứ đâu chỉ giải oan chiêu tuyết giải thưởng xong là hết khóc). Riêng màn ‘khóc mọi nơi khóc mọi lúc’, nên chăng tùy nghi cân nhắc lợi bất cập hại. Khóc giữa phòng khách: OK! Khóc khi đi lên tỉnh: cũng OK! Khóc giữa đám giỗ tết: cũng OK luôn! Thế nhưng - quan trọng! - khi nhà đang cháy, lúc trộm giơ dao cũng khóc sao? Chí ít không chạy đi bưng xô nước phụ mẹ (vừa nện mình nát đít) hay cắn vào tay trộm cứu cha (vừa phang mình vỡ đầu), thì cũng kêu la gọi hàng xóm hay phone hoặc email báo cảnh sát. Trường hợp đặc biệt, ghét cha giận mẹ chán nhà quá đỗi thì cũng tạm đứng im mà nhìn mà ngẫm.

Vâng, các bác sẽ phản kháng, phản biện: ‘Chính lúc đó phải tranh thủ khóc gào và thậm chí tận dụng cơ hội còn phải lên lớp thẳng thẳn (‘dạy cho cha mẹ một bài học!’), phân tích thấu đáo (‘nói phải củ… cha mẹ cũng nghe’!) vì sao nhà cháy, duyên cớ gì trộm vào thì họ mới tỉnh ngộ, tiếp thu. Vì có bao giờ chúng tao khóc gào, có lúc nào chúng tao phê phán mà họ chịu nghe đâu.’

OK, gái hàng Quạt cưa đứt đục suốt, vậy em xin hỏi thẳng, câu chót: ‘Văn nghệ sĩ với nhau một câu tới giời, nói thật lòng xem nào. Chính vào thời khắc cháy nhà, trộm đến thì các bác thấy phải cứu nhà, giữ của hay là thấy phải phản kháng, phản biện ạ? Nếu như các bác đáp ối a mày hỏi vậy chúng tao ngu gì giả nhời nhưng thế là mày giỏi đã biết phản kháng phản biện trước sự phản kháng phản biện thì con bé này chịu thua.’

Có câu thơ rất nghiêm túc từ thi sĩ Việt nọ ở hải ngoại: ‘Làm thơ khó bỏ mẹ’. Than ôi! Làm phản biện phản kháng khó bỏ mạng!

Đã nói là cạn lời. Trong gian nhà Việt đương đại có ba tấm ‘phản’ rất khó bày biện nhưng là đồ đạc gia đình, mà thời Giàn khoan này không thể quăng bỏ ra đường như thời trước Đổi mới: Đó là ‘phản biện’, ‘phản kháng’, và ‘phản bội’ [viết kỳ khu cho chắc ăn: ‘(bị cho là) phản bội (Tổ quốc)’]. Đúng sai tùy người đối thoại. Không lạm bàn. Tâm tầm Mỵ Châu còn lùn lắm. Chỉ bàn đền hai tấm đầu. Đụng đến tấm sau cùng là chết giữa hai làn đạn. Gái này chưa đủ gan.

                                       (còn tiếp)