(tiếp theo và hết)
Một toán gồm 5
người cả đàn ông lẫn trai tân, cả nông dân “thứ thiệt” lẫn thành thị tư sản
tương đối nòi và có học, cả ngoài rìa xã hội (một đứa con bị bỏ rơi, cô nhi
viện rồi trại thanh niên vừa học vừa làm nuôi, dưỡng dục) lẫn thành phần cán bộ
kháng chiến; trong đó theo sự phân công, một làm toán trưởng phụ trách địa bàn,
máy vô tuyến điện, coi sóc tinh thần, vật chất, quán triệt mục tiêu chính
trị cho cả nhóm đủ để hoàn tất nhiệm vụ
phát rừng, khảo sát, đo đạc thực địa vạch ra trên thực tế con đường huyết mạch
tới đỉnh HuaCa theo một bản đồ hoạch định (hơn là khoa học, khả thi), một cấp
dưỡng, còn ba đảm đương chỉ tiêu 2000 mét
đường mỗi ngày để tới đích trước mùa mưa. Đó là chuyện của tiểu thuyết “Đi về nơi hoang dã”.
Bằng rất nhiều từng
trải, lịch lãm cùng với với tái tạo điềm đạm Nhật Tuấn đã cắt nghĩa các bình
diệu có thể của một trong rất nhiều sự thật lịch sử. Mà khi đi được hết
các chiều kích tới được phần thâm u nhất của cái đơn biệt cũng có nghĩa
đã gặp cái đa biệt, phổ quát. Lộ trình của 5 con người cũng là lộ
trình của tiểu thuyết. Nó ra sao? Ta hãy cùng họ đi vào cái mê cung của rừng
già rậm rịt hoang dã, mê cung của chính lòng họ, càng đi càng mịt mờ vô vọng,
càng đi cá tính cứ nhòe vào nhau thành một lũ ngợm, không ra thú mà cũng chẳng
ra người.
Ông toán trưởng, hộ
pháp, học giả, cấp dưỡng và tôi, 5 cá thể với 5 lý do khác nhau đã họp lại
trong một tập thể, cùng nhau đảm đương một công việc, đi tới một mục tiêu. Vì
những lý do ban đầu rất đỗi riêng tư nên trong hành trình dài dặc, như một tất
yếu, mục tiêu chung đã hóa thành tổ hợp của những mục tiêu riêng bé nhỏ, thiết
thân – cấp dưỡng muốn tới đỉnh HuaCa để quay về đem số tiền lương ky cóp
được qua những bóp mồm bóp miệng xây cho mẹ ở quê một ngôi nhà hẳn hoi, hộ
pháp muốn nhanh nhanh xong việc để trở lại làng đón người tình tới làm ăn sinh sống ở bản Mù U hoang dã xa
cách hẳn với cả ông xã đội trưởng chồng cô nàng lẫn pháp luật, miền đất hứa
đã “vớ được” trong những ngày hùng hục phát cây băng rừng; ông toán trưởng
ngoài bổn phận với sự nghiệp chung mà
một cán bộ đã trưởng thành qua kháng chiến còn chan chứa những hy vọng chuộc
lại một lỗi lầm …; tôi muốn tới được
chốn té ra chứa cả một huyền thoại tình yêu của dân bản xứ để đem về thứ
nước “bùa yêu” cho một cô gái; còn học giả từ những khao khát tìm kiếm
mông lung xung quanh hai chữ “sự nghiệp” đã kịp bừng ngộ một phương cách lập
nghiệp rành rõ ấu là thế chỗ ông toán
trưởng trong đoạn chót hành trình. Những riêng tư, thiết thân ấy khiến họ mỗi
ngày một lạ lẫm khó hiểu với nhau, song bất chấp các dạng thức nảy sinh từ một
mục đích ban đầu, bất chấp cả những rạn nứt tình cảm, những chia ly không thể hàn
gắn, ý chỉ của một thời, cái ý chí đủ
mạnh để lặn sâu vào tiềm thức, hóa nên một bản năng vẫn khiến được 5 con người
không xa rời mục tiêu đã chung lưng gánh vác – Anh nông dân hộ pháp
ngoài cô nàng vợ ông xã đội trưởng chẳng còn nghĩ ngợi đến điều gì, ngoài hùng
hục chặt cây mở đường, hùng hục ăn, ấy thế mà sau hành vi đùa chơi đã một hai
với cái chết để cứu bằng được chiếc máy vô tuyến điện “giời đánh” luôn nối cả
nhóm với chỉ tiêu cực nhọc “2000 mét đường mỗi ngày”, “tới HuaCa trước mùa
mưa”; lại cũng chính anh, sau cuộc đào ngũ về với cô nàng vợ ông xã đội trong
hành trình ngược đã sốt ruột sốt gan lo cho công việc bấy lâu nay đã thiếu hẳn
sức lực của mình; là một ví dụ!
Đã phải hy sinh rất
nhiều nhu cầu bức xúc, tối thiểu của con người (miếng ăn, cái mặc, tình cảm gia
đình, vợ con, tình yêu lứa đôi, tình dục), thậm chí hy sinh nốt cả quyền được
sống (ông toán trưởng) nhưng rồi trải qua liên miên nhọc nhằn, nén chịu,
căng thẳng, rốt lại, họ, sau vạn vạn cây số đường rừng đã mở, 4 con người còn
lại chỉ tới được đỉnh HuaCa giả, bởi lộ trình đã lạc hướng từ khởi thủy.
Mục tiêu chung đã
không đạt được, những mục tiêu bé nhỏ thiết thân của 4 trong nhóm 5 người cũng
tan theo, ông toán trưởng chết trong cô đơn cắn rứt, hộ pháp
không đón được người tình lên miền đất hứa, tôi chẳng thể lấy được nước
thần từ một chốn “tầm thường toàn sương
mù, gai góc và đầy những vũng nước vàng ố và bẩn thỉu” (trang 258), cấp
dưỡng tiêu tan một dự định từng vẫy gọi anh trên hành trình dằng dặc, anh
đã chẳng thể xây cho mẹ một ngôi nhà mái bằng mơ ước bởi gói tiền ki cóp được
đã … rơi mất, riêng học giả đạt sở nguyện sự nghiệp. Sau những buồn tênh
chán ngắt sự đời dời khỏi ngôi mộ ông toán trưởng sự tan rã của nhóm là
tất yếu, tôi, hộ pháp và cấp dưỡng rồi ra sẽ tan biến vào
đám đông, họ sẽ đào sâu chôn chặt cả cái đỉnh HuaCa giả lẫn những đẹp đẽ bi
thương của một chặng sống, nhưng học giả thì khác, cũng tất yếu nốt, y
sẽ trở về chỉ huy sở sau cú điện đã tới HuaCa trước mùa mưa để bắt đầu
một hành trình công danh. Xin chớ coi thường cái chức toán trưởng, nó thì con
con đấy, nhưng con đường huyết mạch mà cả nhóm dưới sự chỉ huy của nó đã
khảo sát, đã vạch ra đâu nhỏ? Đủ sáng suốt để ý thức rõ điều này nên vừa dừng
chân tại cái chốn y biết rõ cả nhóm sẽ chẳng thể đi hơn (mà có đi thì cũng
chẳng thể tới đâu), một lần nữa trong đời, con người này đã chấp tất để tức khắc “ơ ri ca” lên một “sự thật”, đã
hãi hùng hơn rất nhiều cái sự thật thủa nào đã giết chết bố y, rằng HuaCa là
đây!
*
* *
5 người cùng giới
tách khỏi xã hội loài người ngày lại ngày chỉ làm độc một công việc đơn điệu
buồn tẻ ước ao của mỗi người thì cũng chỉ một hai nên cứ lắp đi lắp lại cả chúng
cũng hóa đơn điệu buồn tẻ nốt, sự kiện, xung động, nổi loạn
đều có nhưng trên cái nền đó một cách hợp lý, chúng chẳng thể là pha này pha nọ
làm thang làm mồi dẫn, câu người đọc, ấy thế mà tiểu thuyết đã cuốn hút tôi từ
trang đầu đến trang cuối, chịu nổi đến lượt đọc thứ ba. Triệt để sử dụng đối
thoại, qua đối thoại biểu hiện tâm lý, tính cách nhân vật, lại cũng qua đối
thoại mà dựng chuyện, dẫn chuyện … Trong dòng tiểu thuyết đương đại thật khó
tìm thấy một tiểu thuyết nào mà ngôn ngữ đối thoại đạt tới sự nghĩa lý như tiểu
thuyết này, người nào ngôn ngữ nấy, đa dạng, lý thú. Trên cái nền vững chãi của
ngôn ngữ, họ, các nhân vật nghĩ ngợi, ứng xử và hành động trong các cảnh huống
đúng như họ từng thế, phải thế. Văn chương giản dị mà gợi cảm và đẹp và lộng
lẫy đúng lúc cần phải đẹp, phải lộng lẫy bằng số chữ tối thiểu. “Đi về nơi hoang dã” gợi tôi nhớ tới các tiểu thuyết “trần trụi”
mà hấp dẫn lạ thường, “Chiến hữu”, “Phía
tây có gì lạ” (Rơ Mác) và phần nào “Ông
già và biển cả” (Hê-minh-uê)
*
* *
Dày 263 trang in,
gần 32 chương, tiểu thuyết được bố cục chặt chẽ, chặt chẽ tới từng chương. Mỗi
chương từ dài nhất (quãng 11,12 trang in) đến ngắn nhất (1 trang in) đều thực
hiện trọn vẹn vai trò nó đảm đương, khi là một sự việc có tính tất yếu, khi một
diễn biến đột nhiên, đặt các nhân vật trước tình huống phải bộc lộ cá tính,
nhân cách, phải hành động dù dưới dạng thức bản năng người thực sự đơn biệt,
hay một bản năng mang tính đồng hóa do dưỡng dục, rèn luyện mà nên…Chẳng những
thế trong lộ trình tư tưởng tiểu thuyết ngoài việc là một cuộc chạy tiếp sức để
tới được đích. Chúng nhiều khi còn khơi gợi được những ý tưởng nhánh có nghĩa
lý mà sức ám ảnh, hiệu quả thẩm mỹ là hiển nhiên. Chương 5, chương tiểu thuyết
rất hay là một ví dụ. Cả toán đột nhiên được nghỉ việc. Hộ pháp, một
nhân vật hồn nhiên làm, hồn nhiên yêu, rất ngại nghĩ ngợi, nhưng … sự việc sờ
sờ ra đấy thì cũng phải thấy chứ, sau khi nhảy cẫng lên vì được xả hơi đã hềnh
hệch cười nói tuột căn nguyên một sự (mà rồi đây sẽ thành căn nguyên mọi
sự): một vách đá đã dựng lên trước con đường tiến của họ, có nghĩa cái sai
của hành trình đã bắt đầu. Một ngày nghỉ ngơi mang nặng tính bất thường ắt sinh
ra những bất thường. Nhân vật tôi, mất mẹ phải vào cô nhi viện gần như
ngay sau lúc chào đời, từ cô nhi viện đến trại thanh niên vừa học vừa làm,
chẳng biết bố là ai, sống được và lớn lên bằng tình thương rơi vãi và kỷ luật –
đương nhiên con chẳng có gì để nhớ, không tiểu sử, không ước ao, bước vào tập
thể 5 người này như một nối tiếp các tập thể trước, “sau một ngày nghỉ ngơi đột xuất nằm dài trên võng ngước nhìn làn mây
trắng hờ hững trôi trên trời xanh, bỗng nhiên thấp thỏm cảm thấy một niềm vu vơ
nào đó.”(trang 33)
Dưới một bầu trời
xanh vời vợi ở đâu đó trong tôi chợt thức ngộ cái vô nghĩa lý của đời
mình; anh không phải ông toán trưởng có một cuộc sống được giác ngộ rất
hẳn hoi thông qua phấn đáu và trưởng thành, có ở phía sau một làng quê, ruột
thịt, một người vợ, một khối nợ tình cay đắng; anh không phải cấp dưỡng
bóp mồm bóp miệng sung sướng tích cóp từng đồng lương những mong có ngày về
xuôi xây cho mẹ già một ngôi nhà hẳn hoi theo đúng kiểu do mình vẽ; không là hộ
pháp luôn canh cánh bên mình hình bóng vợ người, một mối tình đắm đuối, rất
… thịt da; càng không là học giả âm thầm mang một tình yêu lãng mạn, mớ
chữ nghĩa rắc rối; mặc cảm giết cha để hòa đồng với thời đại mới, con người
đang loay hoay kiếm tìm, xác định một sự nghiệp… Chỉ giữa 4 người thôi, “zêro”
mong ước đợi chờ anh đã thấy mình trơ khấc, lạc loài. Nhưng cái niềm vu vơ manh
nha một câu hỏi về ý nghĩa cuộc đời vừa lấp ló đã bị anh “quẳng béng nó đi và ngủ” (trang 33). Rồi anh ngủ thật, say sưa như
những thường ngày khác. Song nếu chỉ thế, tôi đã chẳng thể là một nhân vật tiểu
thuyết có nghĩa lý của một tiểu thuyết có nghĩa lý! Nửa đêm tôi bị học
giả lay dậy, bắt cùng thức, cùng chia sẻ cái đêm “ngợp đi trong ánh trăng trong vắt” (trang 34), khung cảnh dị thường
tới mức giữa ánh trăng ấy người nọ đã phải chạm tay vào người kia mà thầm thào
hỏi, đáp: “Mày còn đó không?”
“Tao đây. Mày vẫn đấy chứ?”. Thì, cái
niềm vu vơ mà ý thức tưởng đã quẳng ra được khỏi mình cho đỡ rách việc trước
lúc tôi nhắm mắt ngủ, té ra chỉ đã lặn vào dòng vô thức. Và cái dòng chảy vốn
là đứa con vô thừa nhận của một tư duy ý chí chết, chủ quan, bất biến, trong
khung cảnh dị thường này, nó đã ngạo nghễ vọt lên giành lấy quyền làm chủ. Có
thể coi hành vi “đốt rừng chơi” (trang 35) là một nổi loạn của vô thức tôi,
một hành động bột phát đã manh nha cội nguồn…
Hợp lý, khách quan,
dân chủ với đời sống của nhân vật là một biểu hiện của lịch lãm tiểu thuyết
này.
Mọi tình huốngdù
bất ngờ đến đâu trong 32 chương tiểu thuyết đều ngầm chứa cái hợp lý, tất yếu
của nhẽ đời. Ngoài tình huống trong chương tiểu thuyết đầy khơi gợi, lay thức
vừa nêu, tôi còn muốn nhắc tới một tình huống khác rất ám ảnh, chương 26.
Hộ pháp sau các tính toán thiết thực đã lặn lội
trở về làng hòng đưa người tình lên bản
Mù U sinh cơ lập nghiệp. Cái mơ ước day dứt anh bao ngày giờ với cả nỗ lực và
thiết thực tưởng không còn gì ngăn trở? Ấy thế, nó đã lụi tắt ngay sau cái ôm
siết đầu tiên của cuộc hẹn hò trong chuyến trở về đầy hăm hở: người anh yêu đã
mang thai ba tháng với chồng!
“Thế là hết, hết căn nhà gỗ trên bản Mù U, hết cái giường có
hau con rồng chầu, hết những buổi sáng đánh trứng gà cho cô… bây giờ cô chẳng
thể làm gì hết ngoài cái việc chờ đợi làm mẹ.” (trang 214)
Tình huống bất ngờ
mà hợp lý cũng như cách ứng xử của nhân vật. Đã yêu em thương em
đến thế, thì trong tình huống này thật chẳng còn cách ứng xử nào khác. Bởi cái
thai, con, trước hết là của em. Ngược rừng, lặn lội, làm sao được
trong hoàn cảnh này của người đàn bà? Còn sau đó ư? Đã xảy ra diễn biến ngoài
tính toán này, ắt sẽ tiếp tục một diễn biến ngoài tính toán khác. Đời sống là
thế, anh nông dân hộ pháp sau vỡ mộng đủ thiết thực để hiểu cả người đàn
bà yêu dấu lẫn miền đất hứa Mù U đã vĩnh viễn tuột khỏi tầm với.
*
* *
5 nhân vật trong
tiểu thuyết đều được đặt trước các tình huống khác nhau, đòi hỏi phải hành
động, phải bộc lộ những tâm lý, tính cách người đủ làm nên diện mạo họ, và sau
các cá thể đơn biết đó ta nhìn ra những người mà họ đủ điển hình. Phải chăng vì
thế, những gì họ đã làm, đã nghĩ, đã mất và được trong lộ trình đi tới đỉnh
HuaCa, nói được với người đọc nhiều hơn một tư tưởng tiểu thuyết?
P.T.M.T
6.1995
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét