Tổng số lượt xem trang

Thứ Năm, ngày 16 tháng 2 năm 2012

CHÂN DUNG HAY CHÂN TƯỚNG NHÀ VĂN ? (KỲ 15)

            

              NHÀ THƠ BẰNG VIỆT :

Tôi không quen ông Bằng Việt, cũng chưa một lần “diện kiến”, bởi lẽ tôi và ông là hai giai tầng khác nhau.
Ông là con gia đình cách mạng, từ Huế sau khi ra Bắc, cụ thân sinh thoát ly lên Việt Bắc tham gia kháng chiến, mẹ tham gia hội phụ nữ, bởi vậy sau ngày Đảng, chính phủ về Hà nội, ông được đi Liên xô học luật. Còn tôi là học sinh “Hànội tạm chiếm”, những năm 60 khó vào đại học, phải đi lao động Tây Bắc. phấn đấu thành “thanh niên tích cực lao động XHCN” . Nếu ông là công dân hạng nhất thì  tôi hạng ba, bởi vậy khó gặp nhau.
Tuy nhiên cũng có lần tôi vinh dự được ông nói tới. Đó là vào năm 1979, nhà thơ Nông Quốc Chấn về làm GĐ NXB Văn học thay nhà phê bình Như Phong.
Sếp cũ vừa đi, sếp mới chưa về tôi đã “vạ miệng” làm sếp mới nổi trận lôi đình ký quyết định chuyển tôi lên Cao Bằng công tác. Vì tính chất “trù úm” quá rõ, tôi cương quyết chống lệnh không nhận quyết định.
Lúc đó nhà văn Nguyên Ngọc mới về làm Bí thư Đảng đoàn Hội nhà văn lóc cóc đạp xe lên Vụ tổ chức Bộ văn hóa xin chuyển tôi về tổ sáng tác, nhà văn Đào Vũ cũng xin tôi về báo Văn Nghệ…Thật hiếm khi nào Hội nhà văn “bệnh vực” hội viên mình tích cực như vậy. Tuy nhiên mọi can thiệp đó chỉ làm sếp mới nổi giận đùng đùng :” Vận động…anh Nhật Tuấn vận động, lôi kéo Hội nhà văn…” và khăng khăng không rút lại quyết định.
 Những ngày đó chuyện này thành cửa miệng tại các cơ quan xuất bản, báo chi. Tại NXB Tác phẩm mới, vào một buổi sáng nhà văn Nguyễn Khải kể chuyện này, nghe xong nhà thơ Bằng Việt buông một câu lạnh tanh:
” Đi Cao Bằng thì có gì phải làm rối chuyện lên thế ?”.
Lập tức Nguyễn Khải trỏ mặt Bằng Việt mắng :
” Vậy mai anh đi nhá ! “. - Tất nhiên nhà thơ cười hề hề.
Nhà thơ Bằng Việt hồi trẻ rất đẹp trai, nho nhã như nhà giáo, nói chuyện nhỏ nhẹ , có duyên làm nhiều cô chết mệt nên “tình sử” cũng phong phú có khi còn hơn Vũ Quần Phương. Tuy nhiên, chuyện đó cứ để trong dân gian, chưa nói tới. Thường thường, bác sĩ bỏ nghề y sang làm thơ thì chỉ được lộc thơ, riêng Bằng Việt bỏ nghề luật vẫn ăn lộc cả “lộc thơ” lẫn “lộc quan” là thứ “nghề luật” góp phần. Ông đã từng giữ chức Phó chủ tịch Hội đồng nhân dân TP Hà Nội, một chức to ở cái thành phố oai nhất nước. Nghe nói khi hay tin nhà thơ làm Phó Chủ tịch HĐND TP, dân oan kéo đến xin gặp ông nhiều lắm khiến tan sở ông phải “chuồn” cửa sau. Chuyện đó thời nay là chuyện thường ngày ở cửa quan, ngày xưa cha ông nói “quan thấy kiện như kiến thấy mỡ”, chắc nay phải đổi thành “quan thấy …dân kiện như lươn thấy rắn”. Câu này chỉ có nghĩa quan giống như lươn tiết chất nhờn lủi mất mỗi khi gặp dân oan chứ tuyệt nhiên không dám ví dân là…rắn.
Ngoài chức bên chính quyền, nhà thơ Bằng Việt còn làm Chủ tịch Hội đồng thơ Hội nhà văn VN .Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Hà Nội , Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam.
Cùng với nhà thơ Hữu Thỉnh, ông là một trong hai hạt giống đỏ của Đảng trên mặt trận quản lý và lãnh đạo giới nhà văn, nhà thơ vốn là thành phần phức tạp nhất trong giới trí thức. Chẳng thế mà bất kỳ cuộc hội thảo thơ nào ở xứ ta, hai ông đều tới cầm càng hội nghị.
  Mang trọng trách Đảng tin cậy vậy, Bằng Việt phải “mẫu mực” cho giới cầm bút noi theo, nghĩa là suốt từ thủa cho ra lò “Bếp lửa”, ông đã làm không biết bao nhiêu thơ :
Những gương mặt - Những khoảng trời (Some faces and pieces of sky; 1973) - Đất sau mưa (1977)- Khoảng cách giữa lời (1984) - Cát sáng (1985) –Bếp lửa - Khoảng trời (Tập thơ) (1986) - Phía nửa mặt trăng chìm (1995) -Ném câu thơ vào gió (Tập thơ; Flying a verse with the wind; 2001)- Thơ trữ tình (2002) - Thơ Bằng Việt (Tập thơ), (2003)…
Làm nhiều vậy nhưng thơ ông tuyệt nhiên không một chút “tà khí” tức “bàng thống”, “phi chính thống” như nhà văn Huy Phương đã tổng kết :” tuyệt nhiên không nghe một tiếng thở dài”. Ngược lại, đôi khi thơ ông còn quá đà “mácxit hơn cả Đảng”.
 Trong bài thơ “ Rượu của Nguyễn Cao Kỳ “ có một chai rượu ông này gửi tới. Tất cả mọi người đều uống kể cả một ông tướng công an, trừ một anh lính phòng không :
“Đám đông ồn ào của chúng tôi cứ uống
Anh bạn chỉ ngồi im, cũng chẳng nói thêm gì,
Và bữa rượu bỗng dưng thành đắng đót”
Khơi ra chuyện này, người ta thấy nhà thơ có vẻ thông cảm với anh lính “ thù Mỹ ngụy muôn đời muôn kiếp không tan” , cứng ngắc hơn cả chủ trương  hòa hợp dân tộc của Đảng.
Chính vì “phò chính thống” , nhà thơ phải”tỉnh táo” như Y Nguyên phỏng vấn Bằng Việt trên báo Thanh Niên .
“Thường thì người sáng tác ít khi “tỉnh” để có thể phân tích một cách rành rẽ về quá trình sáng tạo của mình, nhưng ông thì ngược lại, tỉnh táo, thận trọng, khôn ngoan...”
Kết luận vậy thì đau cho nhà thơ biết bao. Tuy nhiên chính vậy nên  ông nhận được khá nhiều giải thưởng :
“Giải nhất về thơ của Hội Văn học nghệ thuật Hà Nội (1968)
“Giải thưởng dịch thuật văn học quốc tế và giao lưu văn hóa quốc tế do Quỹ Hòa bình Liên Xô trao tặng năm 1982.”
“Giải thưởng thơ của Hội nhà văn Việt Nam (2002)
Giải thưởng văn học ASEAN 2003 cho tập thơ "Ném câu thơ vào gió"
"Giải thành tựu trọn đời" của Hội Nhà văn Hà Nội (2005) cho Thơ trữ tình thế giới thế kỷ XX”
Tuy làm “ thơ cung đình” nhưng không phải Bằng Việt không có thơ hay. Từ “Bếp lửa” còn tỏa nóng đến tận bây giờ tới những bài thơ tình lãng mạn một thời được chép trong sổ tay nhiều cô cậu sinh viên tổng hợp và sư phạm văn, được sử dụng nhuần nhuyễn các kỹ thuật điệp ngữ, ẩn dụ và nhân cách hóa :
Sương nơi ấy như triền mây trắng đặc
anh vẫn chờ em trắng một bến sương.
(Nơi Một Thủa Mùa Xuân Còn Ở Ðó)
Anh vẫn đợi một buổi em về thay áo,
đợi một niềm vui sắc nhọn như mũi kim.”
(Tình Em Ðẹp Mãi Một Bài Thơ)
Nói anh nghe cuộc tình nào đã lỡ.
con đường nào nức nở tiếng mưa rơi!
(Nét Buồn Mang Dấu Vết Thời Gian)

Tuy nhiên tính lãng mạn “kiểu Pautopski”  nhạt dần theo tuổi tác, thơ Bằng Việt ngày càng đậm tính “suy tưởng triết học” , có thể do con người “luật học” trong ông đã lên tiếng.
                  
                   “Ngày sống vội, tuần sống vội, năm sống vội
                    Tuổi hoa niên, trung niên, kế tiếp tuổi già
                   Chong chóng quay, rút cuộc được gì?
                     Được chuyển động – làm bù nhìn của gió…”
                                                                     (Nhớ Trịnh)
Các nhà văn ta,về cuối đời như Nguyễn Khải, Nguyễn Đăng Mạnh…hoặc cuối chức như Nguyễn Khoa Điềm…thường “tái nhận thức” tức “nhận thức lại” để xí xóa đi phần nào “tính Đảng” quá đà trước đây. Bằng Việt cũng vậy, trong Hội thảo thơ ở Hải Phòng, ông  nhắc các nhà thơ không thể thoát lý xã hội :
“ Tôi nghĩ, đã là một thành viên, đồng cam cộng khổ với cộng đồng loài người, thì nhà thơ không thể thoát ra khỏi xã hội, vì vậy, khó có thể tuyệt đối hóa thiên chức của thơ mà chỉ nói đến thiên nhiên thôi sao?”
Tuy nhiên cái yếu tố “xã hội” trong thơ ông không mang những trăn trở, vấn nạn lớn của dân tộc  mà lại  lại giống như Y Nguyên đã phỏng vấn :
Người ta vẫn nghĩ thi sĩ thường lãng đãng, vẩn vơ trên mây trên gió, nhưng ông lại rất cập nhật thời sự. Cập nhật đến độ có thể biến những cái tưởng như không thơ thành thơ, như chuyện ô nhiễm môi trường khu du lịch sinh thái, chuyện xây cầu vượt, chuyện cấm đăng ký xe máy, chuyện làm phim kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long...?”
Mới đây hồi tháng 8- 2011, ông phát biểu trên mạng một câu động trời :
Tất nhiên nếu cán bộ thường nói ở bàn nhậu thì chẳng sao, nhưng đây hẳn một ông “quan văn” cỡ bự. Nghe nói sau đó cán bộ an ninh đã gặp ông. Tất nhiên nhà thơ sẽ giải thích cho nhà an ninh vì sao phát biểu vậy. Chắc đồng chí an ninh đã quán triệt tình thế của nhà thơ đứng giữa Đảng và dân không thể không thông cảm với lời phát biểu của ông Chủ tịch Hội LH VHNT Hà nội . Có thể thấy Bằng Việt cũng như thơ ông luôn bị kéo co giữa một bên là nàng thơ và một bên là đồng chí chính trị viên.
Trên blog của mình, nhà thơ Thủy Hướng Dương có kể lại cuộc nhậu sau ngày  Bằng Việt trúng cử Chủ tịch Hội LHVHNT Hànội, nhà thơ có ứng tác :
Anh biết anh là người đến muộn
Bia uống vừa xong, bưởi vẫn còn thèm
Em đừng nghĩ là anh thất bại
Bia anh còn liếm được nữa là em!”
Nhà thơ Nguyễn Việt Chiến có mặt lúc đó đề nghị đổi chữ” bia” thành chữ “thơ” :
“Thơ anh còn liếm được nữa là em…”
Vậy là “thơ anh” quá…sạch…, sạch đến nỗi có thể …liếm được. Tới đây chợt nhớ bài “ Mùa sạch” của thi sĩ Trân Dần :

Anh vẫn tìm em qua phòng triển lãm sạch
Qua khu sứ quán sạch
Qua sớm mai trường Đảng sạch
Qua Bộ Công nghiệp nặng sạch…”

Nay thì xin thêm :” thơ sạch”.

Nhà thơ Xuân Sách đã dựng chân dung Bằng Việt :

“Nhen lên một bếp lửa
Mong soi gương mặt người
Bỗng cơn giông nổi đến
Mây che một khung trời
Đất sau mưa sụt lở
Mầu mỡ trôi đi đâu
Còn trơ chiếc guốc võng
Trăng mài mòn canh thâu.”

16-2-2012


17 nhận xét:

  1. chờ nghe bác tiết lộ chuyện trong dân gian.
    em không siêng đọc thơ lắm nên không dám nói thơ bằng việt hay dở thế nào.

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Còn phải xin phép nhà thơ Bằng Việt đã ạ. Hay bác xin phép giùm tui nha !

      Xóa
    2. Dạ em không quen Bằng Việt à, em chẳng quen biết ai văn thơ cả ạ.

      Xóa
  2. xin sửa lại câu :
    Còn trơ chiếc guốc võng (không phải vàng)

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Cảm ơn bác. Tôi đã sửa ngay.

      Xóa
    2. Cám ơn nhà văn Nhật Tuấn.

      Đọc "chân dung..." thấy nhà thơ Bằng Việt
      "bếp lửa" cháy rồi mà ông "nguyễn y vân"!
      Thức lâu mới biết đêm dài thế!
      Lòng người, ở lâu mới biết được có "nhân"(hay không "nhân"?)

      Xóa
  3. Mười bốn ở đâu hả Ông?

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Í trời..tôi sơ ý nhảy cách qua 14...thôi đành vậy. Cảm ơn bác nhắc nhở

      Xóa
  4. Đọc đến câu "thơ anh còn liếm được nữa là em" vừa buồn cười vừa khoan khoái, vì chỉ đổi một chữ mà diễn tả được hết bản chất một người. (bác Ng việt Chiến đáo để thật!)

    Khi click vào câu "Nếu không tha bổng cho Cù huy Hà Vũ thì đấy là một sự ngu xuẩn", tôi tìm ra câu đó ở website Nguyễn trọng Tạo, đọc đến phần phản hồi bên dưới thấy có mấy bạn đọc khen câu tuyên ngôn trên của Bằng Việt: "thế mới là bản lĩnh, thế mới là kẻ sĩ Bắc Hà..." mà thấy muốn đau bụng!! Họ không biết là sau khi được cán bộ an ninh hỏi thăm sức khoẻ, bác Bằng Việt nhà ta "teo bu-gi", nghe kể lại từ sau bữa bia phát ngôn bạo liệt như vậy, bác BV kín cổng ở nhà ít lâu cho cơn bức xúc lắng xuống, sợ tụ bạ hội hè lại lên cơn sảng nữa thì sự nghiệp cất công tạo dựng cả đời dám đi đoong hết.
    Theo tôi câu tuyên bố trên của BV chẳng qua chỉ muốn làm như "cục gạch giữ chỗ" cho mai hậu, nếu có sự đổi đời, giống như mấy bác nhà thơ, nhà văn đến cuối đời mới phản tỉnh, mới cho ra đời: Bánh vẽ, Trừ đi, Đi tìm cái tôi đã mất....
    Xin thưa các bác, cái mà các bác đã đánh mất rồi thì có mà tìm đến thiên thu cũng không ra lại đâu. Người đời đã rõ chân dung các bác và đâu ai bị lừa mãi mãi, nên có đặt cục gạch giữ chỗ cũng chẳng nhằm nhò gì.

    Khánh Minh

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Dạ em cũng nghĩ như bác Khánh Minh vậy, nhiều bác hay làm trò đặt cục gạch như vậy lắm ạ. Có thể là trong cuộc họp chính thức thì họ nói một khác khá là "quan điểm lập trường" và khi ngồi cùng một nhóm nào khác thì họ lại "hòa mình với quần chúng" để chia sẻ nhiều ý nghĩ "phi chính thống" nhưng chung quy bản chất con người các bác ấy không thay đổi đâu ạ.

      Xóa
  5. Bây giờ mới tóm được một tư liệu rất hay về BV. Cảm ơn bác Nhật Tuấn. Tuy nhiên cũng có một hạt sạn mong bác kiểm tra lại giúp. Theo chỗ tôi biết thì Nguyên Ngọc chưa bao giờ biết đi xe đạp. Cái hình ảnh quen thuộc nhất thường gặp trên phố Lí Nam Đế những năm đầu 80 là Bác Nguyên Ngọc ngồi sau xe đạp bác Nguyễn Khải đèo. Trông rất ngoan.

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Cảm ơn bác. Chắc là bác Khải chở bác Ngọc. Hồi đó hai bác còn khăng khít lắm.

      Xóa
    2. Gần gần chứ không hẳn là giống như Gs. Viện sĩ Phan Cự Đệ không đi được xe nhưng luôn được các em (sinh viên) trẻ đẹp đèo ấy ạ.

      Xóa
    3. Thày Hà Minh Đức tự "Đức béo"( tôi cũng là học trò của thày ) cũng được các em sinh viên gái ưu ái lắm đấy ạ

      Xóa
  6. Sao không thấy kỳ 14 bác ạ ?

    Trả lờiXóa
  7. Ô! Xin lỗi đã thấy bác trả lời rồi. Cám ơn

    Trả lờiXóa
  8. Ừ, rất hay Nhật Tuấn ạ. Bọn tôi ít biết về thế giới các nhà văn, nhà thơ nước ta - xin lỗi, tôi họat động trong lĩnh vực khác. Giờ có thời gian vào đọc, thấy thú vị. Cám ơn anh. Viết tiếp anh nhé!

    Trả lờiXóa