Cách đây khá lâu,tôi được đọc một truyện ngắn
Nhật Bản viết về hai ông cháu người ăn mày cứ sau một ngày lang thang xin ăn lại về ngủ gậm cầu và câu chuyện hàng
tối trước khi đi ngủ là tưởng tượng về ngôi nhà sau này hai ông cháu sẽ xây.
Ngôi nhà đó phải có khuôn viên rộng rãi,có những
luống hoa,có hòn giả sơn,có bể nuôi cá...Và cứ thế,sau một ngày nhọc mệt,trở về
gậm cầu trò chuyện,hình ảnh ngôi nhà tương lai lại phong phú thêm những dự
định.Cho tới một hôm,đưá bé ăn phải một miếng thịt bò đã hư,nó bị tháo
chảy,người lả đi,và trước khi nhắm mắt nó trối trăng :
”Ong ơi,sau này xây nhà ông nhớ phải xây một cái
bể bơi...”.
”Ngôi nhà
có bể bơi...” đó là hình ảnh cuối cùng,nguyện ước cuối cùng thằng bé mang
theo khi đi vào cõi vô cùng.Tôi cứ ám ảnh mãi truyện ngắn đó.Nó phải do một
“cây bút trẻ” viết ra mới mang một hoài bão da diết đến thế.Tôi nói ‘cây bút
trẻ” vì hồi đó,cách nay phải ngót 20 năm,danh xưng “nhà văn’ trên các báo chỉ
dành cho những ai có chân trong Hội nhà văn Việt Nam,còn thì dù có viết nhiều,viết hay cũng đều bỏ chung vào một rọ
gọi là “ cây bút trẻ”.Chuyện đó làm chúng tôi,”những cây bút trẻ” dẫu có buồn
lòng nhưng cũng có cái lợi là chưa phải gánh cái sứ mệnh cuả “người thư ký thời
đại’ “lương tâm thời đại”’dự báo thời đại’...những danh xưng thường được gán
cho nhà văn thời đó..Và bởi thế cái mục tiêu viết cuả tôi hồi đó là lọt được
vào mắt xanh cuả anh Trần Hoài Dương,chị Nguyễn thị Ngọc Tú...những người trấn
giữ cưả ải báo Văn Nghệ,”duy ngã độc
tôn” trong cả nước làm cái việc goị là “bà đỡ “ cho các cây bút trẻ.
Nhưng mà lọt được vào cái “khung cưả hẹp” kia
thật là khó,một năm giỏi lắm được in bốn truyện ngắn là “hết xuất”.Vậy số
truyện còn lại biết in ở đâu ? Chẳng có đâu cả.Bởi vậy ngoài những truyện đăng
báo Văn Nghệ,tha hồ tôi viết “chơi’,viết
“vô tư”,viết “đút ngăn kéo”,viết “chuyền
tay’ mà một thời người ta gọi là samưzđát (tự xuất bản).Ấy thế mà khối
truyện ngắn hồi đó chưa in được thì 10 năm sau đêu in được cả và thiên hạ còn
khen hay nưã.Chẳng hạn những truyện ngắn Bọn
họ,Ngày đẹp trời,Tặng phẩm cho em,Con tàu trắng đi trong khói nắng...Bởi
thế tôi tâm đắc một câu nói cuả André Gide tại một trường Đại học :
”Chính
trong những thời kỳ bị câu thúc,trí năng lại đạt tới hiệu suất cao nhất trong
sáng tạo...”.
Bây giớ có lẽ hiếm”nhà văn trẻ” viết ‘đút ngăn
kéo” như tôi ngày xưa,truyện nào viết ra in ngay truyện ấy,hàng bán hết không
kịp sản xuất.Như thế hoặc do các nhà biên tập đã bớt khắt khe hoặc do “các nhà
văn trẻ” đã tự vê tròn cho hết góc cạnh ? Tôi ngờ rằng khả năng thứ hai gần
đúng hơn. Bởi lẽ ngày xưa khi khen tác phẩm nào,người ta thường đưa ra những
chuẩn tắc : có tính khái quát cao,có những phát hiện sâu sắc về xã hội,có những
dự báo sáng suốt,nhân vật mang tính điển hình thời đại...
Bây giờ các nhà phê bình,các nhà báo văn hoá văn
nghệ không khen chê theo kiểu đó nưã,họ thường dùng những định ngữ : lối viết
trong trẻo,thanh thoát,mạch lạc,sang trọng,mới mẻ vân vân và vân vân...
Như vậy phải chăng văn chương xưa thiên về nội
dung xã hội,nay ngả về cắt câu chọn chữ chăng ?Nói vậy cũng chỉ là tương đối
thôi,cùng một chuyện ‘phòng the”,người này có thể cho ra một tác phẩm còn ngọt
hơn xirô,xoay quanh những chuyện còn tẹp nhẹp hơn chuyện giường chiếu,nhưng
người khác có thể viết được tác phẩm mang đầy tâm cảm thời đại.
Mới đây, trả lời phỏng vấn trên báo Thể thao văn
hóa, nhà văn Lê Lựu nói đại ý :”Đọc văn
lớp trẻ bây giờ chỉ thấy chữ nghiã chứ ít thấy ý thấy tình...”, còn nhà thơ
Lê Đạt lại mong rằng chớ đặt lên vai họ ‘gánh nặng cuả hư danh”dễ làm quỵ ngã
dọc đường.Tôi cho rằng đó là những lời chí tình cuả người đi trước.
Tháng trưóc,trong một buổi phát hình “khách mời
cuả VTV3 với chủ đề “Khoa học Việt nam - thách thức và vận hội”,tôi thấy anh Lại
văn Sâm dẫn chương trình thật là có
nghề.Dẫn dắt hàng ngàn sinh viên đối thoại với hàng chục vị giáo sư Việt Nam
sinh sống ở nước ngoài,anh ta đã “hoạt náo” rất
có duyên và hấp dẫn.Anh luôn luôn hỏi các vị giáo sư xoay quanh vấn đề
“sinh viên Việt Nam có giỏi không,có thông minh không,có xuất sắc không?”.Lẽ
tất nhiên các vị giáo sư Việt kiều đều trả lời sinh viên Việt Nam thật
giỏi,thật thông minh,thật xuất sắc...Thế là cả hội trường sung sướng vỗ tay rầm
rầm,đê mê trong một hưng phấn tập thể.Tất nhiên khơi gợi ở thanh niên ý thức tự
hào là rất cần,tuy nhiên làm cho họ ý thức được chính mình,ý thức đưọc những
hạn chế,những khiếm khuyết cuả chính họ còn cần hơn.Thưa anh Lại văn Sâm,trong
không khí hân hoan tưng bừng buổi ấy,tôi ngờ rằng trong bụng các giáo sư Việt
kiều không khỏi băn khoăn vì sao lòng tự
hào lại được nói tới nhiều thế ?
Hôm nay tôi có trong tay tờ Văn Nghệ Trẻ số mới
toanh.Ngay trang nhất có hình các nhà văn trẻ trúng giải “sáng tác văn học
trẻ’,rồi lướt vào trong thấy có ‘Phim dành cho lớp trẻ”,” Nhận diện hoạ sĩ
trẻ...”,’Phỏng vấn đạo diễn trẻ...”.Tôi rất mừng vì thế hệ trẻ ngày nay hoạt
động thật sôi nổi ,thật đa dạng trên mọi lĩnh vực.Tuy nhiên tôi cũng rất lo vì
ngày xưa những Bỉ vỏ,Giông tố,Số đỏ,Tắt đèn...đều được các nhà văn sáng tác vào
độ tuổi 20 tức đều là ‘văn nghệ trẻ” cả.”Văn học tuổi 20” ngày xưa như vậy
đó.Thế còn bây giờ...?
Vài năm trước tôi thấy có mấy anh làm thơ “quậy”
rùm beng cái gọi là ‘cuộc chuyển giao thế
hệ”.Quả thực tôi khó hình dung cái cuộc chuyển giao ấy nó diễn ra như thế
nào.Xin hỏi quý vị : cụ Nguyễn Du,bà Hồ Xuân Hương,ông Nguyễn Gia Thiều,bà Đoàn
thị Điểm..đã “chuyển giao thế hệ” cho
ai và chuyển giao những gì? Riêng tôi,chỉ xin “chuyển giao” tới các vị đó một lời nhắn :”xin
đừng doping lớp trẻ”.Cuộc hò hẹn sau cùng cho những ai cầm bút dù ở tuổi
nào,dù ở cương vị nào ,vẫn là trước ...”trang giấy,trời ơi ,trắng rợn người...”
N.T.
9/4/97
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét