(tiếp theo)
QUAN NIỆM SÁNG TÁC
Năm 1961, Nhật Tiến đã thành danh với ba tác
phẩm xuất bản: Những Người Áo
Trắng 1959, Những Vì Sao Lạc 1960, Thềm Hoang 1961, Nhật Tiến trả lời cuộc
Phỏng vấn Văn Nghệ của báo Bách Khoa do nhà văn Nguiễn Ngu Í thực hiện.
_ Sáng tác để làm gì, cho mình hay
cho thiên hạ?
_ Theo ý tôi, giữa cá nhân người viết và xã hội đã có sự liên quan mật thiết.
Từ lúc có ý định xây dựng tác phẩm đến lúc hoàn thành, người viết đã băn khoăn
biết bao lần trước các hoàn cảnh. Mỗi ngày một ít, mỗi chỗ một cảm hứng riêng
biệt, mặc nhiên sự vật chung quanh đã đóng góp cho nhà văn một phần cảm hứng.
Như thế khi một tác phẩm hoàn thành, không ít thì nhiều cũng mang lại lợi ích
cho cả đôi bên: người viết được phần thưởng tinh thần (vật chất đối với nhà văn
ta bây giờ quá ít, không đáng kể), còn xã hội được thêm một phần đóng góp trên
phương diện văn hoá.
Nhà văn Nhật Tiến [trái], Nhà văn Nguiễn Ngu Í [phải]
_ Sáng tác theo đường lối nhất
định nào hay là tuỳ cảm hứng?
Có lẽ "đường lối" ở đây là "phương pháp làm
việc". Nếu hiểu theo nghĩa ấy thì tôi không theo được cả hai. Bởi vì nói
phương pháp thì phải có hệ thống, có chương trình bó buộc, còn cảm hứng thì
phải có nhiều thời gian vì hứng đến với mình từng lúc. Mà riêng tôi thì vì bận
bịu với nghề nghiệp [nghề giáo, ghi chú của người viết], nên có khi mệt mỏi
hàng tháng không viết thêm được một dòng. Nhưng gặp trường hợp rỗi rãi, có thời
gian, tôi cắm cúi viết, bất kể có hứng hay không. Tuy vậy thông thường nếu có
cảm hứng, lại thêm rỗi rãi thì sáng tác dễ dàng hơn.
_ Những gì đã xảy ra từ khi
tác phẩm thai nghén đến khi hình thành?
Tôi bắt đầu bằng một nhân vật sống trong một hoàn cảnh nào đem lại cho tôi
nhiều rung cảm nhất. Từ nhân vật ấy tôi viết chương thứ nhất. Rồi từ đấy, tuỳ
theo sự kiện đã viết trong chương trước (sự kiện này đến với tôi trong lúc
viết), tôi dựng chương sau. Thường thường là viết được 9, 10 chương tôi mới
nghĩ đến "kết". Lối viết này, theo tôi tạo được nhiều khách quan hơn
là xây dựng sẵn một cốt truyện có sắp đặt từ đầu. Vì nếu định trước, tác phẩm
sẽ bị gò bó, do đó mất đi nhiều ý mới lạ.
_ Kinh nghiệm sống và sáng tác
thích nhất?
Về hình thức thì khi
viết, tôi cố gắng giữ cho mình cái ý nghĩ là "đừng làm văn chương",
vì thật ra tả cảnh mà không sáo thì thật là khó. Để tránh cái khó đó, tôi chọn
lối hành văn giản dị. Nhưng chọn là một chuyện, mà theo được hay không lại là
một chuyện khác. Cái đó theo tôi nghĩ, thuộc về phê phán của người đọc. Còn nội
dung tác phẩm thì thú thật tôi còn băn khoăn nhiều, chưa dám gọi là kinh nghiệm
để nêu lên mặt báo. Còn về sáng tác của tôi, tôi thích nhất thì theo thiển ý,
các truyện của mình tuy đã in ra, chưa hẳn là ai cũng đọc đến, để nói ra là ai
cũng biết ngay; cho nên xin miễn điều ấy cho tôi. Nhật Tiến [hết trích dẫn: Bách Khoa, Số
115, 15-10-1961, tr. 103-104]
Với bài viết ngắn giới hạn khoảng 7
ngàn chữ, với hơn 20 tác phẩm thật khó mà giới thiệu Nhật Tiến một cách đầy đủ.
Trong chỗ riêng tư, khi tôi hỏi Anh nếu phải chọn 3 tác phẩm để giới thiệu,
Nhật Tiến nhắc tới 3 cuốn: Thềm
Hoang, Người Kéo Màn, Giấc Ngủ Chập Chờn. Đó cũng là chọn lựa của người
viết để giới thiệu tính cách đa dạng của ngòi bút Nhật Tiến.
"Thềm Hoang" là những kiếp người
trong Xóm Cỏ, một xóm lao động nghèo với bùn lầy nước đọng giữa lòng thành phố
Sài Gòn. Ngay khúc dạo đầu của tác phẩm Thềm
Hoang là bốn câu thơ bi ai:
Ai đưa tôi đến chốn này
Ban đêm thì tối ban ngày thì đen
Ôm đàn gẩy khúc huyên thuyên
Nghêu ngao mấy điệu cho quên tháng ngày
Bốn câu thơ ấy để giới thiệu nhân vật
chính bác Tốn, nghệ sĩ mù kiếm sống bằng nghề hát dạo. Thằng Ích, mồ côi cha mà
đã khôn lanh trước tuổi, nó là đôi mắt sáng của bác Tốn. Cô Huệ gái điếm đã hết
thời xuân sắc nhưng vẫn là nỗi mơ ước của bác Tốn qua trí tưởng tượng và sự mô
tả của thằng Ích. Một U Tám goá bụa giữa chừng xuân, mê lời đường mật của một
gã đàn ông, sau này trở thành Dượng Tám, hiện nguyên hình tên lưu manh sống bám
vợ và cả bạo hành đối với vợ con. Lão Hói, rượu chè be bét, sống bằng bói bài
tây và lúc nào cũng tin có ông trời. Tới ông Phó Ngữ goá vợ, chỉ có đứa con gái
duy nhất, mong nó có được mô tấm chồng tử tế nhưng cũng chẳng xong. Rồi người
lính Năm Trà phải đi đóng đồn xa, để lại vợ con cho mẹ già, người vợ trẻ đang
tuổi thanh xuân không chịu được cảnh cô đơn, quyết định bỏ nhà ra đi; do không
đủ tiền nuôi cháu, bà mẹ Năm Trà phải đem ba cháu nhỏ cho viện mồ côi, sau đó
bà cụ phát điên... Những số phận ấy chung sống với nhau trong Xóm Cỏ tạo nên
một khung cảnh xã hội nghèo khó vừa ảm đạm vừa bi thiết và không có lối thoát.
Cảnh khổ là mẫu số chung của đám cư dân sống trong Xóm Cỏ. Hình ảnh bác Tốn
người nghệ sĩ mù, và thằng Ích, cả hai gần như lúc nào cũng bàng bạc hiện diện
trong suốt 300 trang sách.
Bìa Thềm Hoang của Nhật Tiến. Nxb Đời Nay 1961
Giải Văn Chương Toàn Quốc
1961-1962
Đỉnh cao của tấn bi kịch xã hội Thềm Hoang đánh dấu bằng sự trở về của người lính
Năm Trà trong bộ quân phục bạc thếch nhếch nhác, gặp lại mẹ già thì nay đã bị
mất trí không nhận ra con mình. Trước thảm kịch gia đình tan nát đó, Năm Trà
cũng nổi điên trả thù đốt nhà đốt xóm. Cả Xóm Cỏ tan hoang trong lửa đỏ hoà lẫn
với những tiếng kêu khóc thảm thiết. Rồi một trận mưa lớn đổ ập xuống đống tro
than như muốn rửa sạch những rác rưởi của những thềm hoang trong Xóm Cỏ. Khép
lại trang sách cuối, người đọc tự hỏi liệu có một ngày mai nào tươi sáng hơn
cho những Xóm Cỏ tương lai? Với nội dung ấy, với bút pháp điêu luyện của
Nhật Tiến,Thềm Hoang đã
được trao giải Giải Văn Chương Toàn Quốc 1961-1962
"Người Kéo
Màn" nhiều người cho rằng
sở trường của Nhật Tiến là viết truyện ngắn truyện dài về những đề tài xã hội,
về trẻ thơ bất hạnh. Thực sự Nhật Tiến cũng đã viết nhiều vở kịch truyền thanh,
cả kịch được trình diễn trên sân khấu như "năm 1960, khi có trận
bão lụt nặng nề ở Miền Tây, Tráng đoàn Bạch Đằng và Toán Nữ Tráng Thanh Quan đã
tham gia công cuộc cứu trợ bằng một Đại hội Văn nghệ ở Rạp Thống Nhất, Sài Gòn.
Trong Đại hội này, tôi đã sáng tác một vở kịch ba màn có tên là Cơn Giông mà
diễn viên chỉ gồm toàn Tráng sinh Bạch Đằng hay Thanh Quan, một trong những
diễn viên của vở kịch ấy là luật sư Trần Sơn Hà, anh hiện đang sống ở Quận
Cam ". [Một Đời Hướng Đạo,
Nhật Tiến].
Bìa tiểu thuyết kịch Người Kéo Màn của Nhật Tiến
Nxb Huyền Trân, Sài Gòn
1962
Người Kéo Màn được Nhật Tiến gọi là "tiểu
thuyết kịch", là tác phẩm thứ tư của Nhật Tiến, đó là một quan niệm
rất mới đối với "kịch" theo cái nghĩa cổ điển. Do đó cũng đã gây ra
nhiều phản ứng và tranh luận. GS Nguyễn Văn Trung trong Lược Khảo Văn Học, tập
II đã không tán thành tiểu thuyết kịch của Nhật Tiến, và cho rằng "tiểu thuyết kịch chỉ đưa đến
sự lẫn lộn bộ môn, đồng thời xoá bỏ khả năng đặc biệt của bộ môn bị sát
nhập". Kịch tác gia Vi
Huyền Đắc cũng không đồng ý gọiNgười Kéo Màn là kịch. Nhưng với Nhật Tiến, sau hơn
nửa thế kỷ, anh vẫn cứ tâm đắc với tác phẩm Người
Kéo Màn. Nhật Tiến đã khá mạo
hiểm vận dụng và kết hợp cả ba kỹ thuật của tiểu thuyết, của kịch, của điện ảnh
để viết Người Kéo Màn. Thay vì các nhân vật chỉ diễn xuất trên
sân khấu, họ còn có vai trò trải rộng ngoài đời. Nội dung Người Kéo Màn nói lên mối tương quan giữa các
thành viên của ban kịch gồm đạo diễn, lão kéo màn, chàng nhạc công thổi kèn
clarinette, nữ diễn viên cho đến đứa bé, nhà mạnh thường quân với nhân vật
"tác giả" của vở kịch, mọi sự diễn ra trong những giả dối, mua chuộc,
mưu toàn lừa gạt nhau, mâu thuẫn, đầy ngộ nhận bi thảm ngay trong chính cuộc
sống của họ, họ đây là giới hoạt động nghệ thuật. Mỗi nhân vật đều có vai trò
không chỉ trên sân khấu, mà cả sau hậu trường nơi phòng hoá trang và ngoài cảnh
đời thật của họ với đủ mọi hỉ nộ ái ố không thiếu sự lừa gạt đến nhơ nhuốc.
Nhật Tiến, đang từ ngòi bút đôn hậu rào rạt tình thương của Những Người Áo Trắng, Thềm Hoang, bước sang tiểu thuyết kịch Người Kéo Màn là một Nhật Tiến hoàn toàn khác,
của hoài nghi bi quan tới mức tàn nhẫn.
“Giấc ngủ chập chờn” được sáng tác vào giữa thập niên 1960s, lúc bấy giờ cuộc
chiến ở Việt Nam do Hà Nột
phát động đã bắt đầu lan ra các tỉnh Miền Nam
Bìa "Giác Ngủ Chập Chờn" của Nhật Tiến,
Nxb Huyền Trân, Sài Gòn 1969
Cuốn sách nói lên một sự thực là không có phong trào quần chúng bất mãn chế độ
mà nổi dậy trong cái gọi là Mặt
Trận Giải Phóng Miền Nam. Với cái nội dung tố cáo như vậy, Hà Nội đã đánh
giá cuốn sách đó là cực kỳ phản động.
GIẢI VĂN CHƯƠNG TOÀN
QUỐC
Giải thưởng Văn Chương Toàn quốc được đặt ra từ 1957. Theo Tạp chí Văn Hữu số 21 do Văn Hoá Vụ ấn hành 1962, tác giả
Hàn Phong đã viết về "Lược
sử Giải Thưởng Văn Chương Toàn Quốc" thời
Đệ Nhất Cộng Hoà 1954- 1963:
Giải thưởng Văn Chương Toàn quốc với đặc tính không đòi hỏi một điều
kiện nào về nội dung hay hình thức của các tác phẩm dự thi hay những tác phẩm
được xem xét đến. Các tác phẩm phải được xuất bản trong niên khoá. Theo nguyên
tắc, giải thưởng được tổ chức hàng năm nhưng do số tác phẩm xuất bản chưa nhiều
nên giải thưởng đã được tổ chức hai năm một lần:
_ Lần thứ nhất 1955-57: Hội đồng
Giám Khảo đã đọc 206 tác phẩm xuất bản từ 1954 đến cuối năm 1956, do tác giả
hay nhà xuất bản gửi tới dự thi, gồm đủ các loại khảo luận, tiểu thuyết, thi ca
và kịch.
Hội đồng Giám khảo gồm có học giả, giáo sư, thi sĩ, tiểu thuyết gia, kịch sĩ
như: Gs Nghiêm Toản, Nguyễn Thành Châu, Nguyễn Khắc Kham, Lm Nguyễn Văn Thích,
Trương Công Cừu, Hồ Biểu Chánh, Phú Đức, Bà Tùng Long, Vi Huyền Đắc, Đông Hồ,
Trần Tuấn Khải, Vũ Hoàng Chương, Vũ Khắc Khoan. Chủ tịch Hội đồng là học giả
Đoàn Quan Tấn. Lễ tặng giải thưởng đã được tổ chức ngày 25-8-1958 tại Dinh Độc
Lập do Tổng Thống Việt Nam Cộng Hoà trao tặng.
Tạp chí Văn Hữu số 21 do Văn Hoá Vụ ấn hành 1962
[nguồn: tư liệu của Thành Tôn]
Khảo luận: "Văn Chương Bình Dân" của Lm Thanh Lãng, "Xây Dựng Nhân Vị"của
Bùi Tuân, "Người
Xưa" của Trần Đình Khải.
Tiểu Thuyết: "Tìm về Sinh Lộ" của Kỳ Văn Nguyên, "Đem
Tâm Tình Viết Lịch Sử" của
Nguyễn Kiên Trung [tức Nguyễn Mạnh Côn, ghi chú của người viết], "Nếp Nhà" của Bửu Kế.
Thơ: "Anh Hoa" của Phạm Mạnh Viện, "Long Giang Thi Tập" của Trần Hữu Thanh, "Nam Trung Thi Tập" của Nguyễn Văn Bình, "Kiếp Hồng Nhan" của Quang Hân.
Kịch: "Bão Thời
Đại" của Trần Lê
Nguyễn, "Ái Tình
Bôn-Sê-Vích" của Thạch
Bích, "Hai Màu Áo" của Minh Đăng Khánh.
_ Lần thứ hai 1958-59: Giải thưởng Văn Chương Toàn quốc lần hai có sự đổi mới, lần này
tác giả không phải gửi tác phẩm tới dự thi nữa mà do Hội đồng chọn lựa trong
toàn bộ ấn loát phẩm xuất bản từ năm 1958 đến cuối năm 1959. Vì không quan niệm
là một cuộc dự thi, các nhân viên Hội đồng tìm đọc tất cả các tác phẩm. Và nay
Hội Đồng đổi tên thành Hội
Đồng Giải Thưởng Văn Chương Toàn Quốc 1958-59 [thay
vì danh xưng Hội Đồng Giám Khảo, ghi chú của người viết].
Hội Đồng Giải Thưởng Văn Chương Toàn Quốc 1958-59 bao gồm nhiều văn nhân nghệ
sĩ, giáo sư như Hà Như Chi, Hà Thượng Nhân, Đái Đức Tuấn, Trần Hữu Thanh, Đỗ
Đức Thu, Đông Hồ, Vi Huyền Đắc. Chủ tịch Hội Đồng là Gs Trương Công Cừu, Khoa
Trưởng Đại học Văn khoa.
Trong suốt 5 tháng Hội Đồng đã đọc 54 cuốn khảo luận, 34 cuốn tiểu thuyết, 50
tập thơ và 3 vở kịch. Và đã trao tặng 7 giải thưởng. Lễ trao giải được tổ chức
tại Phòng Triển lãm Đô Thành do Phó Tổng Thống Nguyễn Ngọc Thơ, đại Diện Tổng
Thống chủ toạ.
Khảo Luận: "Dịch
Kinh Tần Khảo" của
Nguyễn Mạnh Bảo, "Việt
Nam Văn Học Toàn Thư" của
Hoàng Trọng Miên.
Tiểu Thuyết: "Đò Dọc" của Bình Nguyên Lộc, "Thần Tháp Rùa" của Vũ Khắc Khoan, "Đời Phi Công" của Toàn Phong [Nguyễn Xuân Vinh,
ghi chú của người viết], "Mưa
Đêm Cuối Năm" của Võ Phiến.
Thơ: "Tập Hoa Đăng" của Vũ Hoàng Chương
Riêng bộ môn Kịch không có giải thưởng.
_ Lần thứ ba 1960-61: Hội Đồng Giải Thưởng Văn Chương Toàn Quốc lại thay đổi phương hướng và với danh hiệu mới “Hội Đồng Tuyển Trạch Giải Thưởng
Văn Chương 1960-1961” do nhà
biên khảo Thu Giang Nguyễn Duy Cần làm chủ tịch gồm ba tiểu ban. Tiểu ban Khảo
luận gồm: Nguyễn Duy Cần, Nguyễn Đăng Thục, Nguyễn Văn Trung. Tiểu ban
Thơ: gồm Vũ Hoàng Chương, Đông Hồ, Thanh Tâm Tuyền. Tiểu ban tiểu thuyết và
kịch: Vi huyền Đắc, Vũ Khắc Khoan, Đỗ Đức Thu, Bình Nguyên Lộc.
Hội Đồng đã họp 3 lần, cứu xét 112 tác phẩm gồm 37 cuốn biên khảo, 34 cuốn tiểu
thuyết, 39 tập thơ và 3 vở kịch, kết quả như sau:
Biên khảo: Giải duy nhất "Việt Ngữ Chính Tả Tự Vị" của Lê Ngọc Trụ
Tiểu Thuyết: "Thềm Hoang" của Nhật Tiến, "Gìn Vàng Giữ Ngọc" của Doãn Quốc Sỹ, "Tàu Ngựa Cũ" của Linh Bảo.
Thi ca: "Đường Vào Tình Sử" của Đinh Hùng, "Hy Vọng" của Hoàng Bảo Việt,"Tổ
Ấm" của Anh Tuyến, "40 Bài Thơ" của Mai Trung Tĩnh và Vương Đức
Lệ.
Riêng bộ môn Kịch không có giải thưởng.
[hết lược dẫn VH21, tr. 76-81]
(còn tiếp)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét