(tiếp theo)
V.4. Cái Tôi của Tân hình thức Việt
Trở về nguồn bằng “hình thức” khổ
thơ và phân dòng với số chữ 4-5-6-7-8[i], Tân
hình thức Việt là phong cách về một cái tôi mới, hòa cùng những cái tôi mới
khác trong 10 năm qua đang làm thơ ca Việt linh động dị thường mà ở một số điểm
son gần được như thời Thơ Mới.[ii]
Cái tôi là nội dung hiện thực và quan niệm trữ tình,
là phong độ thời đại, là hạt nhân tư tưởng - nhân sinh quan, nên đó chính là
ngọn lửa thắp sáng cho cuộc cách mạng đầu tiên trong lịch sử nghệ thuật thơ
Việt Nam mà Thơ Mới đã chuyển giao thơ trung đại sang thơ hiện đại, nhập vào
các dòng thơ đương thời trên thế giới, khởi phát một thời đại mới trong thi ca
kéo dài suốt 80 năm qua và sẽ còn lâu. Ở miền Bắc thời 1945-1975, trong phạm vi
văn học trung tâm, tính hiện đại phải dang dở khi cái tôi của chủ nghĩa lãng
mạn nhường chỗ cho cái ta của dòng hiện thực cách mạng. Thơ ca hiện đại miền Nam
Bút
pháp của sự khách quan
Tân
hình thức Việt có nhiều thuận lợi làm ra cái tôi mới, bằng cách kể-thơ rất mới
của mình. Sinh ra và trưởng thành trong hoàn cảnh hậu hiện đại mà diễn đàn mạng
là phương thức quen thuộc, Tân hình thức Mỹ là một trong nhiều hoạt động nghệ
thuật dân chủ hóa sáng tác và bình luận hóa văn chương. Cho dù đến nay, giới
hàn lâm vẫn chưa đón nhận nó với lý do chính đáng về phía họ là nghệ thuật cần
có “chuyên môn”, trong khi Tân hình thức cùng các trào lưu hậu hiện đại hướng
về công chúng không chuyên môn.
Lối thơ bình dị và “thẳng tưng”
làm cho cái tôi Tân hình thức trở nên khách quan, dễ tới độc giả đại chúng. Khi
tác giả đã tự ý thức, nhân vật trữ tình cũng tự ý thức và tự hành xử lớp lớp các
chi tiết, hành động mà khỏi cần tác giả chỉ dẫn. Cái tôi tác giả và cái tôi
nhân vật (tác giả hóa thân) không còn ràng buộc như ở cách thuật sự của thể
truyền thống và thể tự do. Như thế, độc giả lẽ nào còn thụ động? Nguyễn Vũ Văn
(Phụ lục 9-) đã logic về việc chê
khuynh hướng tự sự khách quan Tân hình thức nhưng lại không cận nhân tình: đọc
thơ hiện đại bằng cái nhìn cổ điển, ở đó nhân vật và tác giả là hai kẻ “biết
tuốt” còn độc giả là người hưởng thụ.
Thật ra, trong các dòng văn học kinh
điển, ngay cả ở Đông phương, đã có một đỉnh-thơ-khách-quan là Haiku truyền
thống Nhật. Có không ít điểm mà Tân hình thức Việt đã phần nào tiếp nhận được: “Không mô tả cảm xúc, chủ yếu ghi lại sự
việc xảy ra trước mắt. (…) ta cảm được vị trí đứng ở ngoài sự kiện của
tác giả. Tác giả dường như chỉ chia sẻ với người đọc một sự kiện (…) nhưng
người đọc vẫn có thể nghiệm được tình cảm của tác giả.” Và đây nên là điều Tân hình thức Việt vươn tới:
“Người làm thơ phải tự đặt mình như một đứa trẻ lúc nào cũng có cảm giác bỡ
ngỡ, lạ lùng khi tiếp xúc lần đầu tiên với ngoại giới.”. Còn mức lý tưởng là:
“Không có người làm thơ và kẻ đọc thơ, cả hai nhập làm một, đồng âm cộng hưởng
trong niềm rung cảm với sự liên hệ” rất
hỗn mang và sống động của thời đại. Các chữ in nghiêng là của người viết
mạn phép đã thay cho các chữ “tinh tế và hài hòa của đất trời” từ nguồn trích (Haiku, Tự điển Wikipedia). Cái
tôi Haiku Nhật thật siêu nhân!
Một
điều phân biệt giữa thơ và văn xuôi là người đọc thơ nhận lại quá khứ bất ngờ
của bản thân mình, còn với tiểu thuyết anh ta sẽ tìm ra một thế giới mới.
Montel có lý khi khẳng định thơ cần áp đặt một kinh nghiệm độc nhất và chưa
từng có theo dạng không đầu không cuối. Theo đó, cái tôi ở thơ “Khế Iêm thường
đề cập tới tính khả tín và tính bất xác của người tường thuật, và tính khả tín
của điều được tường thuật” như nhận xét của Feirstein về 2 bài thơ Những chiếc ghế, Những cái hộp. (Chú thích 20).
Từ
điệu nói đến điệu kể
Thêm một nét kế thừa truyền thống
đáng giá của thể thơ-kể: lời nói bình thường từ đời sống bình thường đã thành
thơ qua điệu kể. Trăn trở của các nhà
Tân hình thức Việt về 3 mặt phong cách, nội dung và tính đương đại gói trong
câu sau: “Nếu không mang được những câu nói thông thường vào thơ thì làm sao
mang được đời sống vào thơ? Và nếu không thì làm sao chia sẻ được nỗi vui buồn
của mọi tầng lớp xã hội, để thơ trở thành tiếng nói của thời đại?” (Chú thích 67).
Theo Nguyễn Thanh Tâm/ Trần Đình
Sử, “trong thơ trung đại, có tiểu loại hình Hát nói - một diễn ngôn của loại
hình nhà nho tài tử được xem là tiền đề cho Thơ Mới, đặc biệt là ở điệu nói” [iii].
Vậy là, lần thứ hai sau Thơ Mới, Thơ Tân hình thức Việt đã hiện đại hóa điệu nói - một tiềm năng diễn đạt ngôn
ngữ viết và nói làm mê say lòng người ở làn điệu, ở tính dân gian, và ở cái tôi
trữ tình phóng khoáng mà tự trọng của người Việt. Đáng thưởng một đóa hồng lớn
cho Tân hình thức, vì nó đã nhấn mạnh bản chất ca trong thi ca/ thơ ca của
tiếng Việt như là nhận dạng chính xác nhất của nghệ thuật thơ mà chúng ta vừa
phác họa ở phần V.2. và Chú thích 70.
Từ đó, nảy ra các câu hỏi khó cho
Tân hình thức Việt:
- Sự khác nhau trong tiến trình
cải cách điệu nói ở Thơ Mới và “điệu nói”/ “điệu kể” ở Thơ Tân hình thức Việt
so với điệu nói truyền thống (từ trữ tình dân gian và trữ tình trung đại)?
- Sự trao đổi, hoán vị theo hướng
tiến bộ đã xảy ra như thế nào giữa những cái tôi trữ tình tính theo lịch đại và
đồng đại?
Một là, từ cái tôi dân gian trong
ca trù, hát nói đến cái tôi thời trung đại chứa ẩn cái ta của thế hệ nho tài tử
(cái tôi siêu cá thể). Đề tài này thuộc về văn học trung đại, ví như trong sách
đã dẫn của Trần Đình Sử.
Hai là, từ cái tôi dân gian
nguyên thủy và cái tôi trung đại đến cái tôi lãng mạn Tiền chiến (cái tôi cá
nhân độc lập). Vấn đề này đã được trả lời qua vô số bài vở về Thơ Mới, nhưng
bằng cơ sở của điệu nói như bài của Nguyễn
Thanh Tâm có lẽ không nhiều?
Ba là, từ 3 cái tôi nói trên đến
cái-tôi-nói-thay-cho-cái-ta ở thơ chiến tranh, cách mạng và hiện thực XHCN ở cả nước rồi ở miền Bắc
1945-1975, rồi đến cái tôi-hiện-đại hiện sinh trong thơ miền Nam và thơ ngoại vi miền Bắc
1954-1975, và đến cái tôi-hiện-đại toàn thể sau Đổi Mới 1986 của thơ Việt từ
trong nước ra ngoài nước. Câu hỏi này cũng được quan tâm rất nhiều, nhưng hầu
như ít liên hệ đến điệu nói. Một phần
có thể vì 3 cái tôi ở thơ Việt hiện đại 1945-1975-1986 đều không thuộc về, hoặc
xa với phong cách thơ kể.
Bốn, cuối cùng là đến
cái-tôi-bản-thể của thời hậu hiện đại mà Tân hình thức làm một vũ điệu riêng
giữa các điệu thơ hậu hiện đại khác. Cái-tôi-bản-thể Tân hình thức, về thi
pháp, muốn thoát hẳn các dòng chứa 3 cái tôi ở thơ Việt hiện đại
1945-1975-1986. Nó chỉ nhận ảnh hưởng từ 3 cái tôi đầu tiên: cái tôi nguyên
thủy, cái tôi trung đại và cái tôi Thơ Mới. Đó là 4 loại thơ ca của điệu nói/ điệu kể!
Từ nhãn tự đến “nhãn cú”
Chân thật - Hồn nhiên, một bản
chất khác của thi ca cũng thuộc vào phong cách Tân hình thức Việt qua cái tôi
trữ tình bằng lời nói trong sinh hoạt, nói nôm “có sao kể vậy người ơi”.
Tính chân thật - hồn nhiên. Nó
vừa là quan niệm về hiện thực (đối tượng) vừa là phong cách biểu đạt (phương
pháp); trong một số dòng văn học hiện thực, nhiều khi nó cũng làm luôn cả “mục
đích” sáng tác. Và, thêm một lần nữa, tiếng Việt đáng yêu vô ngần: về mặt từ
nguyên trong khái niệm thi ca/ thơ ca đã chứa cả hai yếu tính là thơ ngây và ca nhịp. Thật khó tìm thấy ngôn ngữ thứ hai được vậy, kể cả tiếng
Trung Quốc?
Chúng tôi muốn dẫn lại 4 ý tưởng điển
hình về cái-tôi-chân-thật, từ 2 tác gia lừng lẫy thi đàn thế giới và Việt Nam trong 1-2
thế kỷ trước, từ vị giáo sư tài năng của một trường đại học lớn và một nữ văn
sĩ tài danh lại vừa mới trở thành nữ thi sĩ. Xin nhường độc giả việc soi vào đó
bằng cái tôi Thơ Tân hình thức Việt. Nếu trúng, tức là thể thơ-kể chấp nhận
được; nếu trật, các nhà thơ-kể còn phải cố gắng nhiều:
- Trong tất cả hoạt động của con người, làm thơ là chân thật nhất; vì vậy con
người có một thứ của cải nguy hiểm nhất là ngôn ngữ, nhưng chính điều đó lại chứng thực sự tồn tại của nó. (Friedrich
Hölderlin)
- Thơ Mới là sản phẩm của khát vọng thành thật. (Hoài Thanh)
- Thi pháp
của sự thành thực; Thành thực mới là ‘chính thi’. (Nguyễn Hùng Vĩ)[iv]
- Trong các thể loại mà bản thân đã đi qua, truyện
ngắn, truyện dài giấu mình tốt nhất, tiểu thuyết lộ chút chút, tản văn giãi
bày, còn thơ thì ‘tuyệt mật’. Mà muốn
tuyệt mật, phải đi đến tận cùng phơi bày,
nên nó lại lồ lộ. Lộ không có nghĩa là phơi bày riêng tư đâu, lo gì. (Nguyễn
Ngọc Tư)[v]
Ở
tất cả thể loại văn học, cái tôi cá nhân thể hiện cao và mạnh nhất với tùy bút,
tản văn. Là con đẻ của kỷ nguyên văn chương tự sự có nhiều tiền bối thành đạt,
Tân hình thức phải chọn cách tự sự mới lạ mà vẫn nương theo ưu điểm của các thể
loại khác sao cho cái tôi dễ thể hiện. Ví dụ, ở tùy bút văn học về tốc độ diễn
ngôn nhấn nhá và phân tán nhưng tinh tế và bất ngờ; ở tản văn báo chí, blog về
sự dề dà và thóc mách (“tám” chuyện) nhưng trực diện và thân thiết. Cái tôi Tân
hình thức kín cạnh hơn cái tôi tùy bút và văn chương hơn cái tôi tản văn. Thơ
Tân hình thức vẫn là “thơ” khi mà độc giả tìm lại mình và chỉ so sánh - nếu
muốn - với cái tôi trữ tình của bài thơ; trong khi ở tùy bút, tản văn, nhất là
truyện, anh ta phải so sánh để đi tìm bản thân như một cá thể giữa cả thế gian
nhiều cá thể khác. Có lẽ vì thế Riordan cho rằng, “hầu
hết thơ Việt và thơ Việt-Mỹ hiện đại trong tuyển tập song ngữ mới Thơ kể liên quan tới những câu hỏi, cái
gì là thật, ‘thật’ nghĩa là gì, sự vật nào đó thì có ý nghĩa nào.” (Phụ lục 8-).
Cái tôi chủ thể làm nên phong
cách nghệ thuật ở từng tác giả, chỉ tiếc là Tân hình thức Việt vẫn còn bị “đồng
phục” kỹ thuật. Đọc khoảng 20 bài bất kỳ bỏ tên tác giả ra, rất khó biết “ai là
ai”. Trừ số ít người đã làm chủ ngôn ngữ thuần Tân hình thức (Khế Iêm, Nguyễn
Hoài Phương, Lưu Hy Lạc, Gỷang Anh Iên, Nguyễn Tất Độ); hoặc các nhà thơ mang
dấu ấn phong cách từng có ở các thể tài của thơ khác vào Tân hình thức: Nguyễn
Đăng Thường (chủ đề thế sự sinh sự lung tung beng, ẩn ức giễu hài tá lả), Đỗ
Kh. (giọng điệu cà tưng, ẩn ức libido văn chương), Inrasara (nỗi đau nhân tình
nhân thế triền miên, đề tài văn hóa Chăm), Hoàng Xuân Sơn (bút pháp ngôn ngữ
biến dạng trong cảm xúc rời, sâu), Phan Tấn Hải (tình lứa đôi quyện tình quê
hương trong tình nhân loại), Nguyễn Đình Chính (uất ức thời cuộc dồn vào trữ
tình đau đáu trong ngôn từ thô mạnh), v.v… Ở thơ truyền thống và tự do, các
nhãn tự dễ tạo ra hình tượng qua cái tôi cá nhân. Nhãn tự dựng nên danh tiếng
thi sĩ. Tân hình thức tạo bài thơ nhờ cú pháp. Vậy, tên tuổi nhà thơ Tân hình
thức được làm bằng… “nhãn cú”?
V.5. Tân hình thức Việt giữa câu
chuyện dài Hậu hiện đại
V.6. Về tính truyện ở Thơ
Tân hình thức Việt[vi]
[i] Về số chữ trong một dòng
thơ Tân hình thức: Qua các tuyển tập Tân hình thức Việt và trang mạng quen
thuộc, sơ bộ chúng tôi thấy bài có 7-8 chữ/ âm trong một dòng là đa số, khoảng
65%. (“Thể thơ 7 hay 8 chữ tương đối hợp với ngôn ngữ nói hơn vì thật khó đưa
những câu nói đời thường với vần vào lục bát” - Khế Iêm). Kế tiếp là loại 5-6
chữ (25%). Rất ít loại 4 chữ, như các bài Tập
hợp số thực của Đài Sử, Lảm nhảm/
Bỉm. Và lác đác lục bát [Kiều/ Đỗ
Kh.; (Những) người điên/ Nguyễn Tất
Độ, Tiếng hát từ cổ xưa/ Khế Iêm]. Cá biệt có
vài bài “tự do” [Có không/ Đình
Nguyên, Trường ca hành (xác) (…)/ Lý
Đợi]. Trừ bài của Khế Iêm in trên Sông Hương số Đặc biệt 7/12/2012 và
tapchisonghuong.com.vn 4/1/2013, những bài nói trên, theo thứ tự có trong 2 tập
(a) Thơ kể - Poetry Narrates và (b) Thơ
không vần - Blank verse ở các trang: (a) 118, 202, 248; (b) 15, 11, 81. Ba
bài lục bát khá lạ lẫm của Đ. Kh., N.T.Đ. và K.I đáng lẽ được “xử lý” trong mục
V.1. về thể loại mà không kịp, để dành cho mục VI.6. về tính truyện. [Nhắn
riêng L.Đ.: Xin lỗi đã trích mà không dẫn nguyên con thai-thồ của chú. Nó dài
thoòng và cơ cấu quá trời, anh đả tự đến chữ xác, muốn xỉu; phải sống, viết bài “nộp quyển” cho Hội thảo chứ!
Nữa, chưa kể 2 dấu ngoặc, 15 chữ cả thảy trong thai-thồ mẹ, tức là riêng cái
thai-thồ mẹ đã “dám” dài hơn trọn vẹn bài thơ ngắn nhất nước Nam 13 chữ của
Dương tiên sinh! Chửa hết, từ thai-thồ mẹ lại đẻ ra thai-thồ con bằng cả một
bài thơ 80 chữ (bài thơ phụ thì Tân hình thức chuẩn không cần chỉnh) bằng một “chú thích (thú)”. Mà anh có thích có thú
hay không, chú biết rồi đấy. Hihi…]
[ii] Nếu như Nguyễn Việt
Chiến, Irasara và nhiều cổ động viên (trong đó có cả người viết) đau đáu rằng,
qua những cuộc “cách mạng” nho nhỏ lẻ tẻ đơn độc thơ đương đại đã tỏ ra không
thua kém trong tương quan với Thơ Mới, thì ở đấy diễn ngôn cái tôi là một nét
“hậu sinh khả úy”.
[iii] Nguyễn Thanh Tâm, Hát nói, một tiền đề cho Thơ mới, phongdiep.net 26/8/2013; (Trần Đình Sử: “Cho đến bây giờ
chúng ta cũng có thể nhận ra điệu nói kỳ thực không phải là sản phẩm riêng biệt
của Thơ Mới. Điệu nói đã có trong thơ trữ tình dân gian và thơ Nôm của một số
nhà thơ trung đại. Điều đó đặt ra một sự suy ngẫm về tính chất của điệu nói
trong Thơ Mới và điệu nói trong trữ tình dân gian, trữ tình trung đại.” Nguồn: Mấy vấn đề thi pháp văn học trung đại,
Nxb Giáo dục 1999).
[iv] Nguyễn Hùng Vĩ, Thi pháp của sự thành thực, khoavanhoc.edu.vn 17/6/2013.
[v] Nguyễn Ngọc Tư, Chừng mực của nỗi cô đơn, thethaovanhoa.vn
25/8/2013.
[vi] Do thời gian hạn hẹp, hai phần V.5., V.6. đang là bản
thảo. Xin được hẹn sang dịp tiếp.
(còn tiếp)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét