(tiếp theo)
TÁC PHẨM GÂY TRANH CÃI
Truyện ngắn
Gặp Gỡ Ngày Cuối Năm
Thời
điểm sáng tác : 1989
***
Nhận xét về truyện ngắn
“Gặp Gỡ Ngày Cuối Năm” in dưới đây, bình luận gia Đỗ Thái Nhiên đã viết:
“Gặp gỡ ngày cuối năm” là một truyện đầu voi đuôi chuột! Truyện này
đã mở đầu bằng bài toán cộng tả và hữu để toan tính một cái gì mới mẻ cho quê
hương nhưng lại kết thúc bằng một cuộc làm hòa giữa hai anh em để ngay sau đó
người anh dẫn người em đi “hồi tà”!... “ Gặp
gỡ ngày cuối năm” hiển nhiên chỉ là truyện cổ võ cho một cuộc “Hồi tà”!
Giáo sư Bùi Ngọc Đường lại
có ý kiến khác, ông đã nêu nhận định :
“…….sẽ có
lúc, ông Đỗ Thái Nhiên nhận được ra rằng ông đã hơi vội vàng trong khi phê phán
những nhận thức của nhà văn Nhật Tiến:
- là “ấu trĩ ,
- là “toan tính dùng lòng khoan dung của đạo đức
giả để che lấp nghĩa vụ phục hoạt dân sinh”,
- là “khiếp
sợ và an thân”,
- là “nên ân cần xin lỗi độc giả của ông ta”!
(Xin coi Hành Trình Chữ
Nghĩa, Tập I , trang 193-203)
________________
gặp gỡ ngày
cuối năm
Truyện ngắn
NHẬT TIẾN
Cuối cùng thì hai người cũng đã gặp nhau. Một người ở trong tù. Một người
ở ngoài tù. Một người thuộc chế độ miền Nam cũ. Một người là sĩ quan mang
quân hàm Đại tá thuộc bộ đội miền Bắc. Họ là hai anh em ruột. Ba mươi năm trời
không gặp lại, hơn năm năm cậy cục để mong được tiếp xúc, bây giờ ông anh Đại
tá mới được toại nguyện.
Căn phòng trống trải, bốn bề vách gỗ, mái lợp tôn có những chỗ nứt nẻ.
Gió ở ngoài lùa qua những lỗ thủng mang theo cái căm căm lạnh của một buổi cuối
năm nơi rừng núi. Đồ đạc trong phòng không có gì khác ngoài chiếc bàn gỗ và hai
tấm ghế dài kê ở hai phía đối diện. Người công an bảo vệ đã lặng lẽ rút ra ngoài
từ mấy phút trước sau khi kín đáo khép cánh cửa ra vào làm bằng tôn xộc xệch.
Ngọn đèn héo úa trên trần cũng đã được bật lên. Ánh sáng vàng vọt, xanh xao như
bầu không khí thoi thóp, bệnh hoạn của cả trại tù.
Từ nãy, hai người vẫn
nhìn nhau. Lòng họ đầy bối rối, ngỡ ngàng. Anh mình, em mình đấy ư ? Đâu còn là
hình ảnh thân thiết, ruột thịt ngày xưa, thằng anh cõng thằng em chạy nhong
nhong trên con đường nhỏ hẹp để đi theo một đám rước, đi ra chùa xem tế lễ hay
mải mê chạy theo con diều bang bay bổng trên nền trời cao.
Hình ảnh thân thiết của
dĩ vãng như có động lực làm cho hai trí não đang đóng băng của họ trở nên động
đậy. Họ cố gắng thu ngắn khoảng cách của thời gian đằng đẵng gần ba mươi năm.
Họ kín đáo tìm kiếm ở nhau dấu tích của ngày xưa thân ái cũ. Nhưng rồi họ bất
lực. Họ chẳng tìm thấy ở người này hay người kia một chỗ bấu víu nào để có cảm
giác gần gũi nhau hơn. Cuối cùng người anh cũng phải lên tiếng trước:
- Chú hút với tôi một
điếu thuốc nhé?
Người tù vẫn không trả
lời. Anh ta chỉ nhìn bằng cặp mắt lạnh lùng những cử chỉ có vẻ hơi lúng túng
của người đối diện có vẻ đang cố gắng phá tan bầu không khí im lặng nặng nề mà
vô hiệu quả. Ông ta moi ra ở trong túi áo một bao thuốc đã nhàu nát và lục ở
túi bên kia một cái bật lửa cũ kỹ đến nỗi cái bản lề ở nắp đã xộc xệch và nước
kền mạ ở ngoài đã phai đi để lộ ra nước đồng màu đỏ quạch. Rồi ông ta nghiêng
đầu châm một điếu thuốc. Đôi môi dầy của ông ta chúm lại. Cặp lông mày rậm rịt
lốm đốm bạc ríu lấy nhau, kéo theo những lớp da ở hai bên đuôi mắt nhăn túm
lại. Chợt người tù khám phá ra rằng cái đuôi mắt ấy, cái cung cách nghiêng đầu
châm lửa hút thuốc ấy đã giống hệt như những cử chỉ quen thuộc ngày xưa của bố
mình. Lòng anh chợt thoáng một niềm xúc động. Anh cố nén cái cảm giác buốt nhói
vừa chạy qua trái tim của mình.
Bây giờ viên Đại tá chìa
ra trước mặt anh một điếu thuốc. Bàn tay khô cằn xương xẩu của ông ta hơi run
run. Người tù tự nghĩ đó là dấu hiệu của tuổi già chứ không phải là hậu quả của
một cơn xúc động. Người Cộng sản không dễ gì biểu lộ những cảm nghĩ của mình
một cách dễ dàng và lộ liễu như thế.
Quả thật, "anh
ấy" đã già thật. Người tù tiếp tục nghĩ. Những đuôi mắt đã nhăn. Những lớp
da hai bên gò má đã rúm ró. Những sợi tóc đã ngả màu xám bạc. Anh cố gắng mường
tượng hình ảnh của ông ta không qua ảnh hưởng của thời gian. Nhưng anh ta hoàn
toàn bất lực trong ý định này. Hơn ba mươi năm xa cách, hình ảnh của người anh
lúc chia tay không để lại trong óc anh một ấn tượng nào. Điều này khiến người
tù nẩy ra cái cảm giác kỳ cục khi nghĩ rằng mình có thể nhớ hình ảnh của ông ta
thời thơ ấu lúc mà hai anh em còn cõng nhau chạy rông ngoài ngõ rõ ràng và gần
gũi như nó mới chỉ xẩy ra đâu đó ngày hôm qua, hôm kia, nhưng muốn bắt lại một
hình ảnh khác xẩy ra mới mẻ hơn thì anh đành
chịu, như thế thì dĩ vãng đâu có ảnh hưởng bởi yếu tố thứ tự của thời gian. Nó
phải là điều gì gắn bó với những nỗi rung động trong trái tim của mình. Có
những điều xẩy ra, người ta có thể ghi nhớ cả một đời người, nhưng cũng có
nhiều điều khác người ta đã dễ dàng rũ đi như một lớp bụi mỏng bám víu lấy
khoảng trời kỷ niệm của riêng mình.
Viên Đại tá mỉm cười. Nụ
cười chẳng mang một vẻ gì cay đắng hay bất mãn cả. Hình như ông ta đã quá quen
thuộc với sự trực diện đối với lòng hận thù. Ông ta chỉ nhìn "thằng em của
mình" với ánh mắt chế giễu. Rồi ông ta nhỏ nhẹ:
- Bắn tôi xong rồi, chú
có giải quyết được vấn đề gì không?
Người tù cười khẩy:
- Được chứ! Ít nhất tôi
cũng loại được một tên ra khỏi hàng ngũ của những kẻ bạo tàn.
- Vậy thôi sao?
Người tù nhún vai:
- Thế cũng đủ.
Viên Đại tá bật lên
cười:
- Có hai điều đáng phàn
nàn trong ước muốn điên rồ của chú. Một là tôi chỉ là một cá nhân nhỏ bé trong
hàng ngũ của những kẻ mà chú gọi là bạo tàn. Loại đi một cá nhân không thôi, sẽ
chẳng có gì thay đổi đâu. Hai là hành động ấy của chú sẽ đổ dầu thêm vào lửa,
nó không những không làm suy yếu hàng ngũ của những kẻ bạo tàn mà trái lại còn
dấy động chúng nó lên bằng lòng hận thù. Một hành động như thế chỉ thuần túy
cảm tính chớ không giải quyết được gì !
Người tù cãi lại:
- Tại sao không giải
quyết được gì? Bè lũ các anh, bớt được một tên nào hay tên đó. Sẽ có ngày cả
nước sẽ nổi dậy có cùng một hành động như thế, và lúc đó anh sẽ thấy mỗi cá
nhân sẽ chỉ làm một việc nhỏ bé đó thôi, cũng đủ để làm nên đại cuộc rồi!
Mặt viên Đại tá bỗng
nhiên nhăn lại. Ông ta biểu lộ sự bất mãn của mình bằng cách đập nhẹ bàn tay
của mình xuống mặt bàn. Rồi ông nói, lần này người tù thấy rõ những nghị lực
của ông ta như tuôn ra theo từng lời:
- Chú ở tù năm năm rồi
mà còn ấu trĩ đến như thế à? Phải nói rằng chính sách cải tạo không nhằm dậy dỗ
các chú trở thành những con người Cộng sản mà mục đích của nó là nhằm tiêu diệt
khả năng đề kháng của những người ở phe của chú. Thành quả của nó thế nào, chú
đã thấy. Phần đông các sĩ quan cải tạo về đều ôm một mơ ước đoàn tụ với thân
nhân ở nước ngoài. Đó có phải là một hình thức tháo chạy hay không? Còn nhân
dân nổi dậy? Họ làm sao nổi dậy được khi chính những người có khả năng chiến
đấu, lãnh đạo như các chú chỉ có một mơ ước là muốn ra đi, và mặt khác làm sao
họ nổi dậy được khi mà đời sống bây giờ đã thu gọn họ vào có một điều kiện duy
nhất là lo chạy vạy để có miếng cơm hàng ngày? Chủ trương thắt bao tử để cai
trị của chính quyền nó có tác dụng như thế nào, chú chưa nhìn ra hay sao?
Người tù như chết lặng
đi vì những sự thực tàn nhẫn mà ông ta vừa trút lên đầu mình. Anh ta choáng
váng đến độ cũng không thấy ngạc nhiên khi những sự thực ấy lại được thốt ra từ
một cán bộ cao cấp của chính quyền, những kẻ mà vốn từ xưa tới nay chỉ quen nói
những lời nhân nghĩa giả trá, đề cao chế độ đến tận mây xanh.
Đến lúc này thì người tù
thực sự thấy cần một điếu thuốc. Anh ta muốn nén xuống cơn hoang mang cực độ
đang xâm chiếm trọn vẹn tâm trạng của mình. Chẳng cần chờ đợi mời mọc, anh nhặt
gói thuốc lên và gắn một điếu lên môi. Viên Đại tá nhoài người ra, cầm lấy cái
bật lửa, mở nắp ra và đánh lửa lên. Lúc cúi xuống châm điếu thuốc, một lần nữa,
người tù lại thấy rõ bàn tay run rẩy của ông ta.
Một lát sau, viên Đại tá
lại cất tiếng:
- Kinh nghiệm cho chúng
tôi biết, căm thù là nguồn nhiên liệu để nuôi dưỡng ngọn lửa đấu tranh. Nhưng
nếu chỉ biết căm thù không thôi thì tự mình cô lập mình. Nó là một con số trừ
chứ không phải là con số cộng. Trong ý nghĩ đó tôi có thể nói, chú chỉ biết làm
tính trừ chứ chưa biết làm tính cộng.
Người tù nhún vai:
- Tuyệt đối, không bao
giờ chúng tôi làm tính cộng với những người như anh, cho dù anh là ruột thịt đi
chăng nữa.
Viên Đại tá kêu lên:
- Chẳng có điều gì trên
cõi đời này được gọi là tuyệt đối cả trừ cái chết của mỗi người. Đấy cũng là
một điều chú nên trang bị cho nhận thức của mình.
Người tù nhìn người đối
diện với ánh mắt ngạc nhiên. Anh ta cố gắng tìm hiểu những ẩn ý gợi lên đằng
sau câu nói của ông ta. Tuy nhiên, anh không thấy điều gì khác hơn là ông ta
đang là cán bộ quân sự cao cấp của bạo quyền và điều này chỉ có một ý nghĩa duy
nhất là ông ta phải là người sẽ sống chết vì bạo quyền, cho bạo quyền. Nghĩ
được như thế, người tù thấy mình thoải mái hơn. Anh ta tự thấy rằng mình không
hề sai lầm khi vẫn giữ được thái độ hoàn toàn đối lập đối với ông ta, dù ông ta
là ruột thịt. Anh em ruột thịt không có ý nghĩa gì hết đối với những kẻ đã lựa
chọn đứng trên hai chiến tuyến. Anh chợt nhớ đến "con số cộng" mà ông
ta vừa nhắc nhở đến. Bất giác, anh chợt nở một nụ cười mang đầy vẻ giễu cợt.
Anh tự nghĩ "Làm gì có được con số cộng giữa tôi và anh. Đấy là chuyện ảo
tưởng". Điều này lại lôi kéo anh qua ý nghĩ duyệt lại những người đứng về
phe hàng ngũ của mình. Quả là viên Đại tá đã nói đúng khi đề cập đến mơ ước
đoàn tụ của những người đã ra tù. Đó là một sự thực cay đắng. Nó cũng cay đắng
như lúc nhìn vào hoàn cảnh của những con người đang tranh sống, chụp giật với tất
cả tận cùng ý nghĩa của hai chữ sinh tồn để có được miếng cơm manh áo hằng
ngày.
Bất ngờ, anh cảm thấy
rùng mình khi biết rõ mình đang bị trôi xuống con dốc của nỗi tuyệt vọng. Nó
làm anh nhược hẳn người ra. Anh cố gắng che giấu tâm trạng của mình bằng cách
đưa điếu thuốc lên môi, rít một hơi thật dài và thở mạnh ra. Làm khói xanh tỏa
ra mù mịt làm che mờ khuôn mặt của người đối diện. Người tù thấy rõ nỗi cô đơn
đang phủ kín con người của mình. Bỗng có tiếng của viên Đại tá cất lên:
- Tôi không đến đây để
dìm chết chú xuống bằng những nỗi tuyệt vọng mà chú đang cảm nhận ấy đâu. Không
bao giờ có hai chữ tuyệt vọng đối với những người còn duy trì cho mình một mơ
ước muốn thực hiện. Vấn đề là ở chỗ hãy bắt đầu từ những cái gì mình đang có
chứ không phải cái gì mình muốn có. Và vấn đề là ở chỗ đừng bao giờ xây dựng
những nhận thức của mình chỉ vỏn vẹn bằng cảm tính, bởi cảm tính chỉ là bước
đầu của nhận thức trước những trực quan sinh động của thế giới khách quan bên
ngoài.
Lại một lần nữa người tù
tự hỏi "ông ta muốn ám chỉ cái gì đây?". Anh ta định nói toẹt ra thắc
mắc này nhưng rồi lại kìm giữ được ngay. Bởi vì anh biết rõ, dù ám chỉ điều gì,
ông ta vẫn là ông ta, một kẻ được tôi luyện trong bạo lực và trở thành một giai
cấp quyền thế của bạo lực. Chỉ bấy nhiêu điều cũng đủ xác định vị trí của ông
ta rõ rệt trong bất cứ hoàn cảnh nào rồi. Nghĩ như thế, người tù không nói năng
gì thêm mà chỉ lơ mơ ngồi nhả khói với sự cố ý làm ra vẻ lơ là đối với những
lời nói của viên Đại tá. Khoảng cách giữa hai người như thêm lên vì sự im lặng
nặng nề lại kéo dài. Một lát sau, vẫn lại ông ta lên tiếng trước:
- Tôi có một thắc mắc
nhỏ muốn hỏi chú. Tại sao những lần trước chú từ chối không gặp tôi, mà lần này
chú lại chấp nhận cho tôi được gặp chú? Có điều gì thay đổi ở nơi chú không?
Người tù nhún vai:
- Chẳng có gì thay đổi
hết. Tôi đồng ý gặp mặt anh không phải vì nghĩ tới anh mà vì lời trăn trối của
bố.
Nhắc đến người cha thân
yêu, giọng người tù như nghẹn lại. Anh ta chớp mắt nhiều lần, cố nén cơn xúc
động đang ùa đến, và tiếp tục nói bằng giọng khó khăn, cắt quãng:
- Bố chết ở trại giam
Chí hòa như anh biết. Giây phút cuối cùng có thằng Quang hiện diện. Anh nhớ
thằng Quang con chú Sáu chứ ? Nó là cán bộ của Cục Bảo vệ Trại giam. Nó nghe
được lời trối trăng của bố. Bố trối trăng rằng dù anh em thù hận thế nào thì
cũng cố gặp nhau một lần. Như một hình thức nối lại sợi dây ràng buộc gia đình
đã đứt quãng mấy chục năm. Còn anh? Anh làm gì trong thời gian bố tù tội và
chết tức tủi trong trại giam?
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét