(tiếp theo)
Trong bữa tiệc ngẫu hứng 5 người Hà Nội
do Tân tổ chức chiều hôm trước ngày toàn quốc kháng chiến có nhạc sĩ Thu Phong.
Trước đây anh này lưu lạc sang Tàu kéo đàn cho tiệm nhảy.
Rồi thấy “ở nhà, Pháp khủng bố ở Bắc
Ninh, rục rịch chiếm Hải Phòng”, chẳng hiểu sao anh lại “sốt ruột “ tìm về
nước. Tác giả không nói rõ, Thu Phong “giác ngộ cách mạng” chưa mà sốt ruột
“tham gia cách mạng” quá vậy ? Về nước chẳng bắt mối được với ông cách mạng
nào, “Thu Phương ngao ngán , không biết rồi
mình sẽ đi đến đâu.. Cuộc đời anh rồi sẽ thế nào ?”.
Chưa được cách mạng “giác ngộ” chẳng hiểu
sao Thu Phương đã nhớ ngay lời ...Bác dậy.
“
Anh mang máng nhớ như đã có ai cho anh
biết là Hồ Chủ tịch có nói :” Nước ta là một nước nhược tiểu , phải đánh lâu
dài...”.
Ghê chưa, nghệ sĩ như nhạc sĩ Thu Phương,
chứng kiến bao gia đình tan nát, đầu rơi máu chảy, chẳng thấy con tim nghệ sĩ
rung động chỉ thấy “ Anh nắm cái bao súng
lục và một quả lựu đạn Mỹ còn nguyên vẹn.Từ đây có lẽ không bao giờ anh còn được đánh đàn nữa, mà chỉ còn dùng những thứ vũ
khí này...”.
Quả thực từ cây đàn tới lựu đạn, anh nhạc
sĩ đã “nhảy vọt” khiến ta phải hỏi :” có
nhẽ đâu lại thế ?”. Ông nhà văn ép uổng nhân vật chăng ? Thế rồi ngẫu nhiên, ông nhạc sĩ gặp lại ông sinh viên
luật Vũ Minh, người cùng dự bữa tiệc “cuối cùng của người Hà Nội “ hôm đó.
Thế là cả hai ông dắt díu nhau vào “cái sân rộng của một cái nhà Tây. Chen chúc
có hàng vài trăm người. Tiếng trẻ con khóc tru
tréo. Tiếng đàn bà dỗ con, gắt gỏng. Tiếng phụ nữ léo xéo gọi mẹ gọi
anh. Tiếng đại bác nổ rầm, người ta ngã lỏng chỏng như một cái toa tàu bị giật
mạnh...”
Lẽ ra hai ông phải giúp dân chạy loạn,
ngược lại “Thu Phong và Vũ Minh xéo bừa
lên vai, lên đầu mọi người. mặc cho bà con chửi rủa. Họ trèo tường sang nhà bên
cạnh.”.
Những tưởng hai chiến sĩ tự vệ sẽ lập ổ
đề kháng chống Pháp, ai ngờ “lại cái tiếng
huỳnh huỵch. Đúng Tây rồi. Tóc gáy hai người dựng đứng cả lên, mồ hôi toát ra đẫm cả sơ mi” khiến họ
nghĩ tới chuyện ...tự sát. Thu Phong long trọng :
“
Đêm nay, đêm nổ súng đầu tiên, có hai thằng thanh niên chưa quen biết nhau bao
giờ , mới gặp nhau trong một bữa tiệc mà cũng chẳng biết chủ là ai , hai thằng
thanh niên ấy đã thề sống chết với thủ đô, nay nguyện cùng chết để khỏi sa vào
tay giặc...”
Lạ chưa, mới nghe tiếng thằng Tây, tóc
gáy đã dựng cả lên mà lại dám chết để khỏi sa vào tay giặc ? Và lại còn ngẫm
nghĩ ý nghĩa của cái chết “ Anh không chết
bên những gái truỵ lạc, mà bên một anh bạn sinh viên trong trắng.Từ giã cây
đàn. Cái chết của hai anh tự vệ Hà Nội sẽ truyền mãi về muôn đời...”
Dựng nên vụ tự tử của hai thanh niên trí
thức Hà Nội phải chăng ông nhà văn muốn truyện phong phú hơn, đặc sắc hơn, nhưng
sự vô lý của nó gây phản tác dụng, người đọc mất niềm tin vào sự trung thực của
ông, tác phẩm vì thế giảm hẳn giá trị.
Tất nhiên là Tây không tới và hai người
sau đó lại nhận ra rằng :” Sao chúng mình
lại chết. Cộng hai đứa mới được hơn bốn mươi tuổi hay hơn một tí chứ nhiều nhặn
gì cho cam. Vô lý quá. Mà có gì đâu. Nếu Tây hay thổ phỉ thì nó phải làm ầm lên
chứ, sao lại câm như hến thế này ? Vô lý...”.Và họ thôi không … tự tử nữa.
Đọc tới đây người đọc phải hỏi : đưa ra hai nhân vật nhạc sĩ và sinh viên luật,
Nguyễn Huy Tưởng xác định tính cách sao đây ? Có lúc ca ngợi lòng dũng cảm; lại
có lúc riễu cợt sự nhát gan. Tính cách không rõ ràng khiến nhân vật mờ nhạt .
Người ta còn nhớ từ mãi đầu truyện có một
chú bé tên Thắng cứ khăng khăng đòi mẹ cho đi theo bộ đội. Từ lúc đó, chú “nhóc”
trở thành liên lạc, xông pha đi trước cả
tiểu đội.
“Buổi
chiều , Thắng đi liên lạc trở về , thấy tiểu đội nhộn nhịp một cách khác thường.
Các anh đang chia nhau những quả lựu đạn tốt nhất và ngồi nhìn nhau hát Tiến quân ca...”
Khác thường nữa là sau khi anh tiểu đội
trưởng cho Thắng cây súng gỗ thì kéo Thắng lại , “ôm lấy Thắng và hôn lấy hôn để.
Hôn xong anh quẳng Thắng cho anh khác
hôn và Thắng bị quẳng như thế khắp mười mấy lượt anh trong tiểu đội. Thắng
chóng cả mặt mũi, cười sặc sụa giữa những tiếng cười trêu ghẹo của các anh...”
Chưa bao giờ các anh trong tiểu đội vui
với Thắng vậy. Rồi sau đó “các anh đứng dậy, giơ tay hô quyết chiến rồi
phân chia nhau đi bố trí. “. Hoá ra họ biết trước đã đến giờ G., giờ nổ
súng vào quân Pháp. Quả nhiên “ một lúc
thì điện tắt và súng nổ đùng đùng. Thắng
sợ quá, đái tung toé ra cả ngoài quần, khóc gọi anh Dân...”
Người ta không hiểu sao giữa nơi mũi tên
hòn đạn, “tác giả” không trả Thắng - đứa bé lên 8 tuổi ấy về cho mẹ nó mà cứ
khăng khăng đưa nó đi theo tiểu đội chiến đấu , bắt nó xông pha giữa mũi tên
hòn đạn chẳng khác gì một chiến binh già giặn : “ Chợt có tiếng ríu rít trên đầu . Một viên đạn đỏ lạc vào như con đom
đóm lừ lừ…”. Lẽ ra thằng bé con phải “sợ
quá , đái cả ra quần, khóc gọi anh Dân “
như lúc tắt đèn vừa mới đây thôi, vậy mà không,mới qua chốc lát, thằng
bé bỗng đổi khác , dũng cảm khó ngờ. “Thắng
nghĩ :” Sao nó biết mình về đây mà nó bắn ? ”. Thắng kêu :” Chạy đi, các anh ơi,
lộ rồi !”. Thắng nằm sấp xuống , nhưng viên đạn đã vập vào tường…”. Lạ
thay, viên đạn cắm vập vào tường rồi không hiểu sao lại vẫn “ xoay
rít, vờn trên người Thắng…Viên đạn xì xì
, Thắng chạy tới đâu viên đạn đuổi tới đó…”. Sao lại có viên đạn nào “thông
minh” đến thế ? Anh tự vệ giải thích :
“
Đạn lửa đây mà. Nó đang đà, gặp sức cản, nó đứng lại, nhưng nó còn thuốc, nên
nó quay như pháo. Có gì đâu ?”
Lạ thật, đạn gặp sức cản đứng lại rồi …lại
quay như pháo chắc là đạn…ma, chỉ có
trong tưởng tượng nhà văn. Thế rồi thằng
bé con 8 tuổi cầm súng lục gỗ, lưng đeo
hai quả lựu đạn thật, khi một anh chàng định bỏ trốn khỏi tiểu đội, nó khăng
khăng không cho đi. Anh chàng kia “đút lót” gói kẹo , “Thắng đứng thẳng người , ưỡn ngực, mặt vểnh lên như muốn sinh sự, cái
trống bỏi cầm tay kêu tong tong :” Anh vào ngay . Không tôi gọi các anh ấy ấy. “
. Thắng khum ngón tay cái và ngón tay trỏ
như cái càng cua, đưa lên miệng, huýt một tiếng còi dài, ra ý như báo hiệu…”
Thế rồi một anh vệ quốc đoàn đọc hiệu
triệu của bác ông Hồ trong “ thứ ánh sáng
tôi tối của mùa đông, trong một gian phòng đóng cửa ….Họ đứng lấp kín cả bàn và
bộ ghế bành. Bộ đội đều lặc lè lựu đạn, súng không nhiều, có người không có.
Anh nào cũng quàng trên áo trấn thủ đường
may hình quả trám những ruột tượng gạo như những con rắn trắng cuộn khúc. Họ đứng
thế nghiêm , nhìn thẳng, chăm chú nghe lời kêu gọi…”.
Và rồi chẳng hiểu sao tiểu đội lại xuất
hiện cả bà mẹ, con gái, cụ già, thanh niên để tạo nên “quần chúng” đầy đủ nam
phụ lão ấu , nín thở nghe đọc lời kêu gọi của lãnh tụ:
“
Giờ cứu nước đã đến ! Ta phải hy sinh đến giọt máu cuối cùng để giữ gìn đất nước.
Dù phải gian lao kháng chiến, nhưng với một lòng cương quyết hy sinh, thắng lợi
nhất định về ta…”
Không một ai nghĩ tới nếu phải “hy sinh
tới giọt máu cuối cùng” thì cái thắng lợi giành được đó còn có ý nghĩa gì ,
mang lại cho ai và để làm gì ? Tất cả còn đang thành kính lắng nghe anh vệ quốc
đoàn cao giọng :
“
Kháng chiến thắng lợi muôn năm ! Ngày 20 tháng 12 năm 1946, Hồ Chí Minh…”.
“
Giọng anh khẽ xuống. Nhưng tên lãnh tụ âm vang lên. Mắt anh đưa đi đưa lại trên
những dòng chữ cuối cùng như tìm kiếm một vật gì. Gian phòng im một cách lạ…”
Cái giỏi của nhà văn trong việc “nâng
bi” lãnh tụ là sau khi nghe đọc xong lời kêu gọi của ông Hồ Chí Minh đám quần
chúng không sôi sùng sục máu căm thù xông lên diệt giặc , không lớn tiếng hô khẩu
hiệu mà chỉ để một bà mẹ đặt câu hỏi :
“
Kháng chiến thật rồi ư, thưa đồng chí ?”
Cái tài nhà văn chỗ này đây, nghe lời
“Bác kêu gọi”, một bà mẹ bình thường bỗng thấy tin yêu bác Hồ, tin yêu cách mạng
đến độ muốn đứng hẳn vào hàng ngũ cách mạng, trở thành “đồng chí” . Phản ứng “quần
chúng” thì vậy, còn lực lượng vũ trang tất nhiên phải nhiệt thành hơn :
“
Tiếng thét của anh tiểu đội trưởng bé nhỏ lút trong đám chiến sĩ :
“
Tiêu diệt thực dân Pháp !Hồ Chủ tịch muôn năm…”
Một anh thanh niên đeo cravat đỏ “ bỗng nhảy lên hô, thúc mọi người hô, quả đấm
của anh giơ cao như đe mọi người ; mặt đen nhuốm đỏ như say rượu, mắt điên dại.
Anh reo :
“
Kháng chiến rồi. Toàn quốc kháng chiến rồi. Tôi biết. Tôi biết từ lúc nổ súng
kia. Sướng quá! Hồ Chủ tịch đã ra lệnh. Hôm nay tất cả Nam bộ sẽ ăn mừng. Nam bộ
không phải chiến đấu một mình nữa…”
Chiến tranh là chết chóc, nhà sập, gia
đình ly tán, thật hiếm có dân tộc nào lại ăn mừng khi nó nổ ra. Hiếm ai lại “sướng
quá” khi súng đã nổ. Anh ta là ai vậy ? Hoá ra ông nhà văn muốn đám quần chúng
lắng nghe lời Bác sao có đủ ba miền Bắc Trung Nam đã bất ngờ cho một ông miền
Nam như đứt giây trên trời rơi xuống :
“
Anh thanh niên cướp lời :
“
Đúng, Nam Bộ đây. Tôi ra đây có công tác, vừa mới đến Hà Nội hôm qua. Chưa được
gặp Chính phủ, chưa được gặp Hồ Chủ tịch. Nhưng được nghe lời hiệu triệu này thì cũng đã đời rồi.
Ai có súng dùng súng, ai có gươm dùng gươm…Đúng như ở Nam Bộ. Trời ! Gặp kháng
chiến ngay giữa thủ đô !”
Rồi nhà văn cho anh thanh niên bày tỏ
lòng yêu nước theo cách “Nam Bộ” :
“
Tôi sẽ sống chết ở đây cùng với đồng bào miền Bắc. Tôi đã trông thấy những khẩu
hiệu ở đây rồi. Đã lắm ! Cho nhập bọn được không ? Không cũng được . Đơn thương
độc mã cũng đánh…”
(còn tiếp)



