CHUYỆN XƯA - NAY MỚI NÓI - KỲ 52 - Hội nhà văn của nước ta - KỲ 13

               Xuất khẩu văn học  (tiếp theo)

     Hội nghị “khuấy động phong trào” (!)

          Theo cách nói của Hội nhà văn “  Hội nghị Quốc tế truyền bá văn học Việt Nam “ sau 6 ngày làm việc từ 5/11-1-2010 đã thành công rực  rỡ , tràn đầy tình anh em và hy vọng.

           Thực ra có đúng như vậy không ?

 Thiếu chuẩn xác ngay từ cách dịch tên hội nghị?

Trên logo cũng như các tờ giới thiệu, tờ chương trình về Hội nghị, Ban tổ chức đều ghi rõ cả tiếng Việt (Hội nghị quốc tế giới thiệu văn học Việt Nam) và tiếng Anh (International conference to Introduce Vietnam literature). Tuy nhiên, dịch giả Dương Tường cho rằng, hội nghị này "dịch sai từ tên gọi". Theo ông, đó là "cách dịch tiếng Tây theo kiểu ta". "Một hội nghị mời tới hơn 150 đại biểu nước ngoài, phần lớn là các dịch giả, mà lại dịch như thế người ta cười cho", ông nói. "Hội nghị quốc tế giới thiệu văn học Việt Nam nên được dịch là International Conference for Propagation of Vietnamese literature".

 Trao đổi với VnExpress.net, dịch giả Dương Tường chỉ ra 3 điểm mà theo ông là thiếu chuẩn xác. "Thứ nhất, người nước ngoài thường không dùng "to + động từ" trong tên gọi các sự kiện, hội nghị, hội thảo… Thứ hai, từ "Introduce" không phản ánh đầy đủ tinh thần hội nghị mà Ban tổ chức muốn hướng tới là quảng bá văn học Việt Nam ra thế giới. Thứ ba, cụm từ "Văn học Việt Nam" không thể dịch là "Vietnam Literature" mà chính xác phải là "Vietnamese Literature".

Chia sẻ với ý kiến của Dương Tường, dịch giả Hoàng Hưng cho biết: "Nói sai thì cũng không hẳn là sai. Nhưng dịch như thế nghe nôm na và quê mùa lắm". Rất may, sau mấy ngày họp, Ban tổ chức đã biết lắng nghe ý kiến đóng gó và đã sửa lại theo ý dịch giả  Dương Tường.

Tham luận hội nghị: chuyện ai người ấy nói

Ngày làm việc thứ hai (6/1), Ban tổ chức chia đại biểu thành các nhóm, thảo luận về 4 chủ đề lớn. Tuy nhiên, do thiếu sự tổ chức, định hướng về tham luận, các cuộc thảo luận phần lớn rơi vào tình trạng độc thoại: mỗi dịch giả nói một chuyện, ít có sự trao đổi đa chiều. Trước một số bài phát biểu quá lan man tại cuộc Gặp gỡ các nhà văn trẻ, nhà văn Võ Thị Hảo nói:

"Tôi đề nghị các đại biểu đi vào những vấn đề cụ thể, chi tiết hơn, tránh để một hội nghị tiêu tốn tiền thuế của dân lại rơi vào tình trạng lãng phí".

Trong khi các dịch giả nước ngoài chịu khó tìm tòi giải pháp đưa văn học VN ra nước ngoài thì một số dịch giả VN dường như coi đây là một hội thảo khoa học hơn là một hội nghị giới thiệu, quảng bá văn học Việt ra thị trường.

Những tham luận nặng tính học thuật như Truyền thống và đổi mới trong văn xuôi hiện đại VN (Đặng Anh Đào), Văn chương chăm lo cho sự sống và làm cho người gần người hơn (Nguyễn Văn Hạnh), Vài nét tiếp cận lịch sử và giá trị văn xuôi VN hiện đại (Phong Lê)…  trở nên khó nắm bắt cho phần lớn các dịch giả nước ngoài  mù tịt  về lịch sử văn học VN.

Tinh thần quảng bá, tiếp thị lại khiến cho phần đăng đàn của nhà thơ dân tộc Bùi Tuyết Mai trở nên sống sượng so với một hội nghị lớn. Khi được mời phát biểu, chị thật thà nói:

"Hôm nay, tôi mang theo tập thơ mới nhất mà tôi đã tự dịch từ tiếng Mường sang tiếng Việt. Nếu các bạn yêu tôi một chút thì mong các bạn dịch sang tiếng nước các bạn. Tôi còn nhiều tập ở nhà nữa, hôm sau tôi sẽ lần lượt mang tới".

Khi bị thành viên chủ tịch đoàn cắt ngang vì phát biểu quá giờ, chị không chỉ lờ đi mà còn tự ý mời thêm một dịch giả nước ngoài trước đó đã hứa dịch thơ chị lên đăng đàn phát biểu, dù anh này không có trong kế hoạch tham luận của Ban tổ chức.

Buổi gặp buồn tẻ của đại biểu nước ngoài và Nhà Xuất Bản  Việt Nam

Cuộc tiếp xúc giữa giới xuất bản Việt Nam với đại biểu nước ngoài trong khuôn khổ Hội nghị văn học quốc tế diễn ra trong không khí tẻ nhạt và đơn điệu, khiến nhiều vị khách, hoặc bỏ ra ngoài hoặc phải tự thân đi tìm tác giả, tác phẩm.

Chương trình gặp gỡ với các nhà xuất bản diễn ra sáng 7/1. Đây là một trong những buổi làm việc được trông đợi nhất tại một hội nghị giới thiệu văn học Việt Nam ra nước ngoài. Tuy nhiên, do cách tổ chức thiếu sáng tạo, cuộc gặp đã không đạt được hiệu quả như mong đợi.Ấn tượng thiếu thiện cảm đầu tiên là sự cẩu thả, thiếu sáng tạo của Ban tổ chức. Tuy là cuộc gặp với các nhà xuất bản, nhưng trên sân khấu hội trường làm việc vẫn giữ nguyên phông cũ về buổi thảo luận "Thơ Việt Nam hiện đại" diễn ra một ngày trước đó. Cử tọa được bố trí ngồi trong một không gian rộng, theo hình vòng cung. Nhưng đoàn chủ tọa và các diễn giả lại phát biểu trên sân khấu lớn, tạo nên một khoảng cách khá xa đồng thời gây ra sự bất tiện cho người nghe.

Ban tổ chức thông báo, có khoảng 12 nhà xuất bản tham gia trưng bày sách, giới thiệu với hội nghị. Nhưng thực tế, chỉ có khoảng 6 nhà xuất bản đặt các giá sách trong hội trường với số đầu sách khiêm tốn. Một số nhà chuẩn bị khá cẩn thận catalogue bằng các tiếng Anh, Pháp, Nga, Trung để "tiếp thị" như NXB Giáo Dục, NXB Thế Giới... Số còn lại phần lớn chỉ trưng bày một số đầu sách trong và ngoài nước đã xuất bản của mình. Trong số đó có cả những sách dạy nấu nướng, dạy cắm hoa, rất lạc lõng tại một hội nghị giới thiệu văn học Việt Nam.

   

    Đi tắm biển Tuần Châu :

Dường như 6 ngày làm việc là…quá dài với các đại biểu vì dường như họ không biết bàn về cái gì mà chủ yếu chỉ nghe ‘bốc thơm” nền văn học Việt Nam mà nghe mãi cũn phát phiền. Ban tổ chức đành phải đưa các nhà văn nước ngoài đí “giải trí” mấy ngày liền ăn tôm hùm, tăm biển ở khách sạn sang trọng Tuần Châu, đi tới đâu có xe cảnh sát hụ còi dẹp đường tới đó.

Tuy nhiên suốt 3 ngày ăn chơi tắm biển chẳng lẽ lại không hoạt động văn thơ gì, thế là Ban tổ chức đành phải tổ chức một “đêm thơ quốc tế” cho quý khách nước ngoài.

Để làm một đêm thơ quốc tế cũng rất cần phải có một kịch bản hoàn hảo gồm một MC giới thiệu, một MC dịch nghĩa và đặc biệt cần một người có khả năng “chuyển thể” nhanh nghĩa của bài thơ đó sang tiếng Anh sao cho đậm đà chất thơ nhất. Có như vậy mới tạo nên một không khí hưng phấn để cuốn hút bạn đọc.

Nhưng đêm thơ diễn ra tối 8/1 , như một số nhà thơ Việt Nam tham dự nói vui “ta đọc cho ta nghe” bởi phần dịch nghĩa (kết hợp luôn với “chuyển thể” chứ không có người “chuyển thể” riêng như đã nói ở trên) thiếu chuyên nghiệp khiến cho đêm thơ càng trở nên tẻ nhạt.

Chưa hết, đêm thơ mà các khách mời phải xem tiết mục chèo, kịch thơ đến hơn một tiếng đồng hồ mới được nghe và giao lưu về thơ thì quả là mệt mỏi.

Nói rõ về điều không hợp ấy, nhà thơ Trần Nhương tỏ ra luyến tiếc:

 “Không nhất thiết phải có múa nón, múa quạt cùng sự xuất hiện hơn một tiếng đồng hồ của đoàn chèo Hạ Long. Cách tổ chức như vậy rất cũ, mang tính văn hoá quần chúng, không xứng tầm quốc tế”.

 Tiết mục của nhà thơ Đỗ Trung Lai mở đầu cho khai mạc thơ vốn đã được khách mời chờ đợi kiểu “món ăn mầm đá”. Nhưng sự thất vọng cứ lớn dần khi nhà thơ Đỗ Trung Lai mở đầu chương trình và không tạo hưng phấn cho khán giả ngồi dưới. Nhà thơ Nguyễn Trọng Văn, Trưởng ban văn nghệ Đài PTTH Hà Nội cho biết:

“Tiết mục của nhà thơ Đỗ Trung Lai quá dài dòng, thay vì đi vào bài thơ, nhà thơ Đỗ Trung Lai lại tâm sự với các đại biểu quốc tế về xuất xứ ra đời bài thơ đó của mình, dịch giả chạy theo ông Lai để dịch câu chuyện của ông cũng “mướt” mồ hôi”. Chính sự dài dòng không cần thiết đó dẫn đến sự lúng túng cho người đọc cũng như người dịch và đặc biệt là người nghe”.

Không chỉ chủ nhà mệt, khách quốc tế cũng rất mệt. Nhà thơ Vũ Quần Phương nói:

“Sở dĩ khách quốc tế mệt vì họ mất hơn một tiếng xem chèo, kịch hát mà không hiểu gì vì không hiểu tiếng. Ngoài ra, phía BTC chưa chuẩn bị những bản dịch tốt, nhất là đối với thơ cổ”.

Lễ ký kết văn bản hợp tác giữa các Nhà xuất bản trong nước và quốc tế :  không có một hợp đồng nào được ký.

Theo lịch làm việc, sáng 7.1, trong khuôn khổ Hội nghị giới thiệu văn học Việt Nam ra thế giới sẽ diễn ra Lễ ký kết văn bản hợp tác giữa các Nhà xuất bản trong nước và quốc tế  Một số NXB Việt Nam đã trưng bày những tác phẩm đặc sắc của mình để các đồng nghiệp quốc tế tham khảo với hy vọng, một ngày không xa, những tác phẩm này sẽ được xuất bản tại quốc gia khác. Tuy nhiên, nhiều đại biểu tham dự ngạc nhiên vì tấm phông của buổi hội thảo thơ hiện đại hôm qua vẫn chưa được gỡ xuống. Theo chương trình định trước, đây sẽ là Lễ ký kết văn bản hợp tác giữa các NXB, thế nhưng suốt cả buổi vẫn không thấy bản hợp đồng nào được ký. Trước đó, đại diện một số NXB như Văn học, Hội nhà văn, Công an nhân dân, Phụ nữ…lần lượt lên giới thiệu những thông tin và một số tác phẩm tiêu biểu của mình. Song, có vẻ như những bài giới thiệu này chưa thực sự hấp dẫn hoặc chưa đủ “độ” để bạn bè quốc tế quyết định hợp tác?

Vậy thì khua chuông gõ mõ ì xèo, tiêu tốn cảu dân vài chục tỉ, cuối cùng “Hội nghị quảng bá văn học Việt nam ra nước ngoài” đạt được kết quả gì ?

Trả lời câu hỏi :”Chị có nghĩ hội nghị sẽ đạt được một điều gì đó hay không?” của  phóng viên “Nhịp cầu thế giới” , với nhà văn và dịch giả Lê Ngọc Mai (hiện sống ở Paris)  phát biểu :

”Chắc ít nhất cũng được việc “khuấy động phong trào” lên đôi chút (như phần lớn các hội thảo tổ chức kiểu này). Các dịch giả có dịp gặp gỡ nhau và gặp gỡ các nhà văn để trò chuyện, trao đổi cũng là một điều tốt để người trong cuộc có cảm giác được quan tâm và người ngoài cuộc thì chú ý hơn đến lĩnh vực hoạt động rất “âm thầm” ấy. Còn sau đó, nếu không có biện pháp thiết thực gì khác thì tôi nghĩ chắc “phong trào” sẽ lại lắng xuống cho đến... kỳ hội thảo sau.”

 Và ngay từ trước khi Hội nghị diễn ra , nhà văn Vũ Ngọc Tiến đã phát biểu trên lethieunhon.comn:

“Thật lòng tôi chỉ nghĩ, ta tốn kém mở hội nghị giới thiệu văn học xứ ta ra thế giới, nhưng giới thiệu cái gì? Hồi đầu đổi mới, cùng xuất hiện với "Nỗi buồn chiến tranh" "Thời xa vắng", "Lá rụng trong vườn", truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp ... bạn bè quốc tế bảo tôi, họ không hề nghe nói đến "Đi về nơi hoang dã" của anh Nhật Tuấn bởi theo tôi biết, nó đụng đến cái quá lớn, quá nhậy cảm là hệ tư tưởng chính thống nên hình như đã buộc phải chìm trong im lặng, giới phê bình cấp tiến như anh Phạm Xuân Nguyên  cũng không ai dám bàn đến. “

Còn bây giờ cũng vậy, ai dám giới thiệu với bạn bè quốc tế những "Trư  cuồng" của Nguyễn Xuân Khánh  hay "Lạc đường" của Đào Hiếu ... Rồi những tác phẩm thật sự có giá trị của các tác giả miền Nam trước năm 1975 BTC có dám nhắc đến và giới thiệu với bạn bè quốc tế trong hội nghị? Vài truyện ngắn không phải xuất sắc nhất trong dòng văn học hiện sinh thời đó của anh Dương Nghiễm Mậu vừa in lại chẳng đã bị thổi còi chát chúa đó sao... Đấy là chưa kể đến những tác phẩm còn đang đậy lá chuối khô hay nằm trong ổ cứng. Vậy cái gọi là gương mặt đích thực của văn học VN đương đại mà ta sẽ giới thiệu trong hội nghị sắp tới sẽ ra sao nhỉ?... Cái ta muốn dịch họ không có hứng, cái có thể họ hứng thú thì ta không dám hoặc không biết nó nằm ở đâu, bao giờ được in thành sách, thế thôi bạn ạ!... “

 Đó thật là một ý kiến rất chí lý mà còn lâu mới lọt được vào tai ông Hữu  Thỉnh, Chủ tịch Hội nhà văn Việt Nam.

N.T.