NHÂN NGÀY SINH CỐ GIÁO SƯ CAO XUÂN HẠO ( 30-7-1930/2014 )- :Tôi chỉ là một người làm nghề.”

            

                                 “ Tôi chỉ là một người làm nghề.”

                               

Con người nói câu khiêm nhường đó, thực ra là một trí thức lớn, nhà ngôn ngữ học, Giáo sư Cao Xuân Hạo. Ông sinh ngày 30 tháng 7-1930 tại Huế, xuất thân trong một gia đình đại trí thức (cụ nội là Cao Xuân Dục, cha là nhà hán học Cao Xuân Huy).  Cao Xuân Hạo là nhà ngữ học hiếm hoi xây dựng ngữ pháp tiếng Việt xuất phát từ bản thân tiếng Việt chứ không mô phỏng ngữ pháp của tiếng Pháp (hay các ngôn ngữ Ấn-Âu) như phần lớn các tác giả giáo trình tiếng Việt trong nửa thế kỉ vừa qua. Vừa tốt nghiệp đại học và làm phụ giảng ở Trường đại học tổng hợp Hà Nội ông đã bị quy kết vào tội "Nhân văn Giai phẩm" nên suốt một thời gian dài không được giảng dậy. Ong đã từ trần chiều tối ngày 16 tháng 10-2007 tại bệnh viện Thống Nhất, Sàigòn, nơi ông nhập viện nửa tháng trước do một cơn đột quỵ gây nhiều thương tiếc cho trí thức Việt Nam.

    

 Nhân dịp này, Giáo sư Tương Lai, viết như khóc trên báo “ Người  đại biểu nhân dân” số ra ngày 19 tháng 10 năm 2007 :

“Hạo ơi, anh đã tuyệt đối nằm xuống, nhưng sự nghiệp của anh thì đang đứng dậy vì càng ngày người ta sẽ càng nhận ra khoảng trống về sự thiếu vắng của một tài năng bẩm sinh từ cái “gien”di truyền và sự truyền dạy của cha anh, người thầy đáng kính của riêng anh và của một lớp trí thức có nhân cách, thầy Cao Xuân Huy…  Được sự chăm sóc và truyền dạy của cha, Cao Xuân Hạo theo được cái chí của cha với cảm nhận thường trực về “cái gánh nặng tinh thần đang đè lên một người con không thực hiện được hoài bão của cha, một người học trò dốt đã phụ lòng mong đợi của thầy”. Sự tự vấn ấy khiến anh để lại lời nhắn gửi “hy vọng các nhà khoa học nhân văn thuộc các ngành khác nhau, nhất là các đại diện của thế hệ trẻ, sẽ tiếp tục nghiên cứu theo hướng này” tức là hướng từ sự khác nhau về cấu trúc ngôn ngữ (tuyến tính/phi tuyến tính) để suy nghĩ thêm về sự khác nhau về phương thức tư tưởng giữa phương Đông và phương Tây mà cụ Cao Xuân Huy đã dẫn dắt anh.”

Nhà văn Nguyễn Ngọc Giao , nhớ lại một kỷ niệm với Cao Xuân Hạo trên Diễn Đàn :

“ Mùa hè năm 1981, tôi ghé thăm anh Nguyễn Khắc Viện ở ngõ Nguyễn Chế Nghĩa, Hà Nội…. Trước khi chia tay, anh rút một tờ giấy trắng khổ A5, nói tôi viết một tờ "giấy chứng nhận" rằng bản thảo cuốn Phonologie et linéarité (Ngữ âm học và tuyến tính) của Cao Xuân Hạo, chính tôi đã gửi cho giáo sư Jean-Pierre Chambon ở Trường đại học Nancy, sau khi nhận được anh Viện gửi sang. Anh Viện giải thích, sau khi tạp chí Etudes Vietnamiennes công bố một bài viết của anh Hạo về ngữ âm tiếng Việt, nhà ngữ học Chambon đã liên lạc với anh Hạo. Từ đó dẫn tới việc anh Hảo gửi sang Pháp (tôi không rõ bằng con đường nào) tập bản thảo nói trên. Chỉ biết rằng, cuối thập niên 1970, đầu thập niên 1980, gửi một bản thảo ra nước ngoài mà không được "cơ quan" (nhất là "cơ quan hữu quan") cho phép, thì có thể tù mọt gông (một vài năm sau, nhà thơ Hoàng Cầm, rồi cả nhà thơ Hoàng Hưng, đã bị mấy năm tù vì tội "tìm cách gửi ra nước ngoài" tập thơ "Về Kinh Bắc" -- tập thơ vừa được giải thưởng Nhà nước !!!). Huống chi anh Hạo cũng dính tới vụ "Nhân văn Giai phẩm" ở Trường đại học.

Thế là năm ấy, ngẫu nhiên tôi đã cố tình phạm tội khai gian để chạy tội cho một "phần tử xấu". Cũng may là âm mưu này không bị "ta" phá tan, anh Cao Xuân Hạo tai qua nạn khỏi. Cuốn sách của anh được xuất bản ở Pháp, rồi sau ngày đổi mới, các tác phẩm ngôn ngữ học khác của anh mới được xuất bản ở trong nước. ..”

Nhà thơ Thanh Thảo viết trên báo Thanh Niên số ra ngày 19 tháng 10 -2007 :

“Chúng ta đã mất một nhà ngôn ngữ học Việt Nam tài ba, một nghệ sĩ đa tài và nặng tình với nghệ thuật, một người thầy thiết tha với tiếng Việt và với học trò, một con người hiện đại nhưng lại có phẩm chất đạo đức của một nhà Nho "Phú quý bất năng dâm, bần tiện bất năng di, uy vũ bất năng khuất".…Và tiếng Việt vô vàn yêu thương đã không bỏ ông trong suốt cuộc đời nghiên cứu, giảng dạy hay viết lách của mình. Đó là người đồng hành cùng tiếng Việt hiện đại, và cùng tiếng Việt muôn đời. Xin vĩnh biệt ông, Thầy tôi..”

Và còn nhiều, nhiều nữa những tấm lòng tiếc thương, mến phục của những người trí thức chân chính đối với Giáo sư Cao Xuân Hạo.

Vào năm 2000 -2001, trong khuôn khổ cuộc thảo luận về đề tài “trí thức” do Tạp chí Cánh En của ông Đỗ Quyên và Phạm Hoàng tổ chức xoay quanh bài viết của Phạm Thị Hoài “ Tính cách chính thống của trí thức Việt nam “, tôi , Nhật Tuấn – bút danh Phù Vân có làm một cuộc phỏng vấn chớp nhoáng Giáo sư Cao Xuân Hạo :

       

"Kính anh Đỗ Quyên và Phạm Hoàng,

        Nhân có ông Phan Tấn Hải, Việt báo, thông qua forum muốn tìm những  bài viết về ngữ pháp tiếng Việt của ông Cao Xuân Hạo, tôi đã ghé nhà Giáo sư để xin những tài liệu đó. Vui chuyện, tôi mạn phép làm "phóng viên " cho Cánh Én làm một phỏng vấn chớp nhoáng về đề tài trí thức mà ta đang hội thảo đây

                                                      Nay kính         

                                                      Phù Vân ( Nhật Tuấn)

Phù Vân : Thưa Giáo sư Cao Xuân Hạo, xin GS một cái định nghĩa "Trí thức là gì ?"

GS Cao Xuân Hạo : Tôi. .. không biết, nhưng tôi biết một người chắc chắn là trí thức. Đó là ông Tạ Quang Bửu, nguyên Bộ trưởng Bộ đại học và trung học chuyên nghiệp. Ông này khi làm Bộ trưởng thấy tình trạng quá ưu đãi con em công nông trong thi cử sợ chất lượng tuyển sinh không cao nên đã đề nghị công khai hoá số điểm thi, lập tức Bí thư Đảng đoàn lúc bấy giờ là ông Nguyễn Tống, chụp ngay cho cái mũ là "đâm dao vào sau lưng giai cấp công nông". Từ đó ông Tạ Quang Bửu bị cách chức.

PV : Vậy còn ai là trí thức nữa .

CXH : Còn nhiều chứ ? Ông Phan Đình Diệu, ông Nguyễn Tài Cẩn, ông Hoàng Tuệ, ông Lê Mạnh Thát...

PV : Và cả Giáo sư Cao Xuân Hạo nữa chứ...

CXH : Tôi chỉ là một người làm nghề chuyên môn của mình đề phục vụ nhân dân, phục vụ dân tộc...

PV : Đó cũng là một định nghĩa về trí thức rồi . Vậy giáo sư có thể nói một câu thật tâm đắc về trí thức không?

CXH : "Tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri,thị tri dã..." Ngài Khổng Tử đã nói như thế . Câu này tưởng dễ mà rất khó...

PV : Vừa rồi có người đưa ra khái niệm "Trí thức quốc doanh" - thầy có coi là vơ đũa cả nắm không?

CXH : "Trí thức quốc doanh" - một cụm từ rất hay . Tôi hiểu đó là những người thuộc thành phần công-nông được nhà nước đưa đi đào tạo, không cần học giỏi,chỉ cần có bằng để mai mốt về... lãnh đạo, bởi thế càng ngu càng... tốt. Vừa rồi, Giáo sư Phan Đình Diệu có nói trong một cuộc hội thảo: "Tất cả những gì Nhà nước đã công nhận đều là... đồ rởm". Ông nói vậy nhưng không ai nghĩ rằng ông "vơ đũa cả nắm" cả.

PV : Là người lo lắng đến sự tồn vong của tiếng Việt, GS đánh giá thế nào về đóng góp của các nhà văn, nhất là "một pháp sư về chữ nghĩa" như nhà văn Nguyễn Tuân...

CXH : Tôi e rằng khi viết, yếu tố "bản ngữ" trong các quý vị đó bị lu mờ bởi con người nghệ sĩ. Với nhà văn Nguyễn Tuân, riêng tôi cho rằng ông đã làm ra một thứ tiếng Việt "nhân tạo"...

PV : Bản ngữ ? Nó nằm ở đâu thưa Giáo sư ?

CXH : Trong folklore, trong ca dao, tục ngữ... tiếng Việt ta đẹp lắm, giàu bản sắc lắm, nhưng cứ cái đà này 20 năm nữa tiếng Việt sẽ...

PV : Xin cảm ơn giáo sư.

Và kèm theo phỏng vấn, Giáo sư Cao Xuân Hạo đã gửi tặng bạn đọc 13 tài liệu :

1- Về cách phát âm các đại từ chỉ người và chỉ chỗ trong tiếng Sàigòn.

2- Ngôn ngữ học có thể đóng góp gì cho việc tìm hiểu Tư duy và Văn hoá Việt Nam?

3- Chút ít lương tri trong thời kinh tế thị trường .

4 – Những tri thức và kỹ năng về tiếng Việt cần được dạy và học ở trường phổ thông.

5- Về tính hiếu học của người Việt nam xưa và nay …

6- Linh hồn tiếng Việt .

7- Lỗ là một vật.

8- Mạnh hơn bão táp .

9- Chứng vĩ cuồng.

10- NGHỈ hay NGHĨ

11- NGHĨA của MÀY NGÀI

12- Về khái niệm QUY TẮC NGỮ PHÁP

13- Làm thế nào để viết đúng chính tả.

Những tài liệu trên cùng với nhiều tác phẩm giá trị khác như : Phonologie et linéarité : réflexions critiques sur les postulats de la phonologie contemporaine, 1985, do Hội Ngôn ngữ học và Nhân loại học Pháp (SELAF) xuất bản, Tiếng Việt sơ thảo ngữ pháp chức năng, NXB Khoa học xã hội, 1991, Tiếng Việt – Mấy vấn đề ngữ âm, ngữ pháp và ngữ nghĩa, NXB Giáo dục, 1998, Tiếng Việt Văn Việt Người Việt, NXB Trẻ, 2001…sẽ làm cho tên tuổi Giáo Sư Cao Xuân Hạo ngày càng chói sáng trong ký ức dân tộc.

22-10-07

N.T..