Sinh hoạt văn hoạt
Văn Học Nghệ Thuật ở hải ngoại
Thời điểm:
năm 2006
TRẦN
VŨ VIẾT VỀ TẠP CHÍ HỢP LƯU (trích)
Năm 1991 là năm khởi đầu của nhiều bài
viết cảnh giác thái độ nhẩn nha cầm chừng trong sáng tác, tranh cãi hay kết án
những vòng tường ghetto bao vây. Điều đó chứng minh sau một thập niên khởi sắc,
sáng tác hải ngoại gặp khủng hoảng. Trong tình trạng thụt lùi như vậy, làm báo
chỉ từ chết đến bị thương giống họa sĩ Khánh Trường than. Nhưng đó chỉ mới là
khó khăn riêng của một bộ môn sáng tác, những sáng tác mà Khánh Trường luôn
luôn rất cần cho những số Hợp Lưu nối tiếp. Còn nhiều khó khăn khác.
Buổi tối ra mắt Hợp Lưu trong hiệu
phở Thụ là một buổi tối thành công kỳ lạ. Đông đến mức quán hết chỗ, mọi người
phải đứng và lần đầu tiên tôi thấy Mai Thảo bị dịch giả Kim Lefèvre quay. Đông,
vui, như cơn say quên trời đất của Kiệt Tấn, như ánh mắt hấp háy lạc quan sau
lớp kính ve chai của nhà nhạc học Nguyễn Thiên Đạo; nhưng nụ cười tươi của chị
Thụy Khuê không khỏa lấp những lo lắng cho ngày mai. Hơn ai hết chị Khuê biết
rõ khả năng tài chánh của Hợp Lưu. Hơn ai hết chị hiểu rõ áp lực của hội đoàn
đảng phái. Họa sĩ Khánh Trường hùng dũng trấn an: Chị cứ yên tâm, tôi không
thua đâu.
Tôi không thua đâu. Có lẽ đây là câu trả
lời chính xác nhất vì sao và tại sao chuyển động Hợp Lưu thành công và tạp chí
đứng vững suốt 12 năm. Câu trả lời này xác định cá tánh đặc biệt của người chủ
biên tạp chí.
Để hiểu quyết tâm của Khánh Trường, phải
sống trở lại bối cảnh của cộng đồng VN đầu thập niên 90. Chưa khi nào áp lực
của hàng trăm hội đoàn mạnh đến như vậy. Việc cướp máy bay, rải truyền đơn rồi
nhảy dù xuống Việt Nam
của Lý Tống (xẩy ra sau vài số Hợp Lưu) biểu trưng tất cả tinh thần quang phục
đất nước lúc đó. Phải đọc tất cả các báo Việt ngữ xem affaire Lý Tống là một
thiên anh hùng ca, phải đi giữa đường phố Bolsa rợp lá cờ vàng để hiểu hành
động làm tạp chí Hợp Lưu của Khánh Trường là một hành động can đảm. Phải trông
thấy cảnh cuốn sách Trăm Hoa Vẫn Nở Trên Quê Hương bị lôi trên đất và
đốt cháy để hiểu bầu không khí quá khích bao trùm nặng nề lúc đó. Điện thoại
chửi bới nửa đêm, fax văng tục, mail hăm dọa, thư nặc danh, đập kính xe là thực
đơn hằng ngày. Cùng với Hợp Lưu, tạp chí Trăm con của Trân Sa và Tư Đồ Tuệ cũng
trong chiều hướng giao lưu đã không chịu nổi áp lực phải đình bản. Áp lực đến
nỗi, khi cho xuất bản Cánh Cửa, nhà văn Nhật Tiến trả lời phỏng vấn đã thẳng
thừng chua chát: Nhà văn VN ngoài nước không có tự do sáng tác!
Trước đó,
chỉ với Mùa Biển Động với một chương tả người lính VNCH say rượu đeo xâu tai
xác chết cắt quanh người, Nguyễn Mộng Giác đã bị chê trách «Bôi nhọ quân lực»
và áp lực đến mức chủ bút Văn Học Nghệ Thuật Võ Phiến phải mời trị sự của mình
là Nguyễn Mộng Giác từ chức. Nguyễn Mộng Giác không từ chức, tạo nên sự cố Văn
Học không dễ tuỳ nghi lúc đó.
Chưa một
tạp chí nào ra đời khó khăn như vậy. Không chỉ một mình chủ biên Khánh Trường
chịu búa rìu dư luận, tất cả những nhà văn, nhà thơ chấp nhận đăng bài trên Hợp
Lưu đều mặc nhiên bị xem là Việt Cộng, hoặc lịch sự hơn: nối giáo cho giặc.
Nhà văn
Nhật Tiến, người cha tinh thần đỡ đầu cho Hợp Lưu, người chủ trương giao lưu
sớm nhất từ Mồ Hôi Của Đá, đã gánh chịu không biết bao nhiêu phỉ báng, một
trong những lý do khiến ông buộc lòng rời khỏi ban chủ biên. Không ai có thể
trách tác giả Thềm Hoang, giải thưởng văn chương phủ tổng thống VNCH là một nhà
văn thiên tả, không ai có thể trách Nhật Tiến là một nhà giáo không gương mẫu,
hay một người thiếu đạo đức. Nhưng cũng không ai chịu hiểu tinh thần quang phục
đất nước chỉ là một tinh thần hoang tưởng đầy ảo vọng. Nên khi Hợp Lưu, tạp chí
thuần văn học đầu tiên đưa ra cái nhìn khác — Đã đến lúc người Việt phải đối xử
với nhau như những con người cho dù khác chính kiến và Việt Nam hôm nay phải
không còn hận thù, một văn bản nếu mang giá trị văn học là một văn bản có giá
trị, dù tác giả của nó sống trong hay ngoài nước — Cái nhìn mới này đã tạo ra
một cơn sốt ý thức rất lớn trong tâm hồn của rất nhiều những kỹ sư tâm hồn.
Thời gian
đó, với các văn, thi sĩ được chủ biên Hợp Lưu gởi thư mời, chọn lựa không dễ.
Với mỗi người đã là một bước qua lời nguyền vô cùng khó khăn, với tất cả rủi ro
trấn áp kết án từ bạn bè, các báo quốc gia đang cộng tác và cả với lương tâm
của chính mình, lương tâm nào đã quyết định rời bỏ quê cha đất tổ ra đi vì
không chấp nhận chính quyền Cộng Sản đương nhiệm và lương tâm nào ý thức không
thể phân ly chia đôi đất nước mãi mãi?
Nhưng thật kỳ lạ, nếu mở lại những số
Hợp Lưu đầu tiên, thành phần ban chủ biên tăng dần rất nhanh sau mỗi số báo cho
đến khi hầu hết các tác giả thường xuyên viết trên các báo Cộng Hoà đều lần
lượt xuất hiện trên Hợp Lưu. Đó là dấu hiệu mà Khánh Trường nhận ra anh đã đi
đúng hướng, và đó cũng là dấu hiệu cho thấy những nhà văn Việt đã tự chất vấn
mình từ rất lâu. Chắc chắn trong thâm tâm, Khánh Trường cảm tạ rất nhiều tấm
lòng của những người bạn Phan Tấn Hải, Ngu Yên, Phạm Việt Cường, Cao Đông
Khánh, Nguyễn Mạnh Trinh, Trần Mộng Tú, Du Tử Lê, Thường Quán, Khế Iêm, Lê Bi,
Lê Thứ, Hồ Đình Nghiêm, Nguyễn Thị Hoàng Bắc, Trần Long Hồ, Trầm Phục Khắc, Vũ
Huy Quang, Võ Đình, Nguyễn Thị Thanh Bình, Phạm Chi Lan, Chân Phương, Đỗ Kh.,
Hoàng Mai Đạt, Trương Vũ, Nguyễn Thị Ngọc Nhung, Nguyễn Hương, Lê Thị Thấm Vân,
Trân Sa, Vũ Quỳnh Nh., Thụy Khuê, Bùi Vĩnh Phúc, Nguyễn Thị Khoa Phương, Phan
Thị Trọng Tuyến.. đã tham dự hết mình ngay từ những ngày đầu, và hơn nữa
cảm tạ dân tộc Việt hãy còn biết đến tha thứ, nhân hoà.
Khó khăn vẫn chưa hết. Ai đã làm báo hiểu rõ khó khăn
kinh khủng nhất vẫn là khó khăn tài chánh. Bao nhiêu tờ báo Việt ngữ đã sập
tiệm. Hồn Việt chết theo với Thanh Nam, Nhân Văn của nhóm Nguyễn Thượng Văn và
Tưởng Năng Tiến, Tân Văn của Hà Thúc Sinh, Văn Lang của Nguyễn Mộng Giác, Văn
Xã của Nguyễn Hữu Nghĩa, Ý Thức của Viên Linh, Chân Nguyên của Phạm Công Thiện,
Tập Họp của nhóm trẻ Úc, Đối Thoại của Lê Bi, Việt của Nguyễn Hưng Quốc đều
phải đình bản. Võ Phiến cũng chết đi sống lại hai lần với Văn Học Nghệ Thuật,
và tạp chí Thơ của Khế Iêm trong tình trạng khắc khoãi thường trực của một cái
chết được dự báo. Đó là chỉ kể những tạp chí tên tuổi. Khác với Thế Kỷ 21 được
công ty Người Việt hỗ trợ, Hợp Lưu chỉ sống bằng công quả của bằng hữu, bằng
công sức và lợi tức thu nhập cá nhân của chính chủ biên Khánh Trường. Sự sống
sót của Hợp Lưu liên tục suốt 12 năm qua, đều đặn gởi đến tay bạn đọc bao nhiêu
số chủ đề, bao nhiêu biên khảo, phỏng vấn và sáng tác thơ, văn, kịch chính là
sự thành công riêng của Khánh Trường và sự sống sót tinh thần của chính cá nhân
anh.
Để hiểu
khó khăn tiền bạc của chủ biên Hợp Lưu túng thiếu nhường nào, tôi có một kỷ
niệm đẹp về tình bạn giữa Mai Thảo và Khánh Trường. Mùa đông năm 96, tôi hay
thích đến căn lầu xép trai phòng của Mai Thảo. Không có gì thú bằng ngồi dưới
chân giường Mai Thảo nhìn ra hàng hiên trồng những đọt chuối xanh, nghe im lặng
của buổi trưa phả hơi nóng nhẹ nhàng xâm chiếm chậm rãi căn phòng. Nhất là căn
phòng đầy những chai lọ cognac tôi ưa thích, chỉ cần với chân cũng khều được
dăm chai. Buổi trưa sâu thẳm yên tĩnh trong con hẻm Song Long, tôi vừa bị Mai
Thảo lừa cho uống cognac có ngâm cu con hải cẩu thối hoắc, thứ rượu thuốc
Nguyễn Xuân Quang tác giả Người Căm Thù Ruồi tặng ông uống chống lạnh, thì
Khánh Trường ập vào, giọng anh hối hả:
- Anh có
tiền cho em mượn, Hợp Lưu in xong rồi mà em chưa có tiền lấy.
- Bao
nhiêu? Nhiều thì không có, ít thì có thể.
Mai Thảo điềm nhiên lắc lắc ly rượu vàng lóng lánh. Màu
vàng của buổi trưa loang đến cườm tay ông đọng lại thành vệt lỏng. Giá Khánh
Trường có thể ngồi xuống uống rượu thưởng thức sự im lặng của trưa không có
những phiền hà nợ nần của đời sống. Đâu ai biết gồng Hợp Lưu thường đắng như
con hải cẩu chết tiệt.
- Một ngàn
đô, anh.
- Hà hà..
tưởng bao nhiêu, một ngàn thì nhà băng lớn nhất nước Mỹ này cho vay.
Mai Thảo,
người thầy tinh thần của Hợp Lưu, bạn nhậu của tôi với anh, lặng lẽ lục tìm ví
đưa tiền cho Khánh Trường mang ra nhà in ông Đào Văn Ngoạn lấy báo.
- Vẽ được
mấy cái bìa sách em sẽ gởi trả anh.
- Không
hứa, không hẹn gì cả, có tiền thì trả thế thôi!
Mai Thảo
gắt, ông ghét nói chuyện tiền bạc. Ông đưa tay quơ tìm bật lửa, đốt điếu thuốc
Winston. Hành động của ông vừa nãy thật đẹp. Cho vay vô điều kiện, không thắc
mắc dù ông cũng rất nghèo. Bác Thảo lúc đó còn mạnh, cười móm mém:
- Tiền thì
không có, nhưng rượu thì không khi nào thiếu. Và không bao giờ thiếu, không thể
thiếu được! C’est inadmissible, insolent!
Mai Thảo
đập mạnh tay xuống mặt đệm. Tôi biết ông không bao giờ thiếu rượu. Tôi đã từng
chở một cốp xe 30 chai cognac quà tặng cho ông đêm sinh nhật 63 tuổi. Mai Thảo
là người giàu cognac và giàu tình bằng hữu nhất trần gian.
Mấy ngày
sau, rời quán Song Long sau điểm tâm với Hoàng Khởi Phong, Cao Xuân Huy, Du Tử
Lê, tôi và người bạn làm báo văn học liên mạng trên internet Phạm Chi Lan đến
chơi với Khánh Trường. Tôi với Phạm Chi Lan không giúp gì được anh trong công
tác tòa soạn, nhưng vẫn thích ngồi quanh quẩn xem anh làm việc. Chúng tôi ngỡ
ngàng nhìn 1200 cuốn Hợp Lưu chất đầy mặt đất.
- Sao anh
chưa gởi bưu điện, trễ hạn rồi mà? Lan hỏi.
- Ờ hớ, để
anh vẽ xong mấy cái bìa băng, bìa sách có tiền rồi gởi.
Khánh
Trường thản nhiên, không có vẻ gì cấp bách, nhưng tôi biết, đã 6 tây là trễ một
tuần. Và từ hôm vay tiền bác Thảo cũng gần cả tuần, có nghĩa anh chưa có tiền.
Phạm Chi Lan với tôi đi lạc quyên các anh chị Lê Thứ, Lê Bi, Nguyễn Hương, nhà
xuất bản Hồng Lĩnh, và Trương Vũ từ miền Đông qua chơi, cuối cùng được vài trăm
phụ với anh tiền cước phí bưu điện. Những ai còn thắc mắc nguồn tài trợ Hợp Lưu
thì thực tế là như vậy. Và thực tế tài chánh này triền miên dằng dặc từ số đầu
cho đến nay. Hai tháng một số báo qua thoăn thoắt, 66 số Hợp Lưu của 12 năm là
66 lần họa sĩ Khánh Trường xoay tiền chóng mặt.
Một lần
Hợp Lưu được Viện Vận Động Dân Chủ của quốc hội Hoa Kỳ đề nghị trợ cấp $10.000
một năm, vì tạp chí được xem có đóng góp cho chuyển động dân chủ. Những ai đã
sống ở Âu Úc Mỹ biết rõ, những tài trợ của chính phủ, trường đại học, hay hiệp
hội tư nhân cho những hoạt động văn hóa, nhân văn vô cùng bình thường. Ban chủ
biên điều hành tạp chí lúc đó, Nguyễn Hương, Lê Bi, Phan Tấn Hải, Khánh Trường,
Đỗ Hữu Tài, và nhà văn Nhật Tiến đã thảo luận cân nhắc việc nhận số tiền này.
Giảm mối âu lo tài chánh để rồi tai tiếng như tạp chí Sáng Tạo của Mai Thảo đã
nhận trợ cấp của phòng thông tin Hoa Kỳ? Nhận tài trợ nhưng nhất quyết giữ vững
độc lập của tạp chí? Cho thì lấy nhưng không dính gì đến Hoa Kỳ? Nhưng ai cho
tiền dễ dàng vô điều kiện như vậy?
Trong cuộc
đời có vay, có trả. Nhật Tiến cương quyết và dứt khoát nhất. Nhưng làm sao gồng
triền miên trong tình trạng thị trường chữ nghĩa khánh kiệt như vầy? Ban chủ
biên quyết định biểu quyết qua cách bỏ phiếu kín. Mọi lá phiếu đều đã ghi một
chữ duy nhất: NO!
Tôi ở xa
không rõ vụ việc, chỉ biết như vậy. Cá nhân tôi tiếc mãi số tiền này, thêm tiền
thêm nhiều khả năng mới, tăng trang, phụ bản tranh màu, đẩy mạnh nhà xuất bản
Hợp Lưu, có thể trả nhuận bút cho các tác giả nghèo trong nước, đỡ chật vật cho
Khánh Trường. Nhưng tôi hiểu nhân cách và lòng tự trọng không cho phép Nhật
Tiến chấp nhận điều này. Và tôi cũng hiểu ông muốn tạp chí Hợp Lưu giữ linh hồn
trong sạch. Nhật Tiến là một người thầy, một nhà văn đúng nghĩa, quyết định của
ông được toàn ban chủ biên theo tuyệt đối. Quyết định đó, về sau, ngay cả những
lúc khánh tận nhất, ban biên tập không ai hối tiếc. Trừ tôi - vẫn nghĩ, tất cả
sinh sống ở Âu Mỹ, nhưng suy nghĩ giống quân tử Tàu. Nước Mỹ là một nước Dân
Chủ và có quy chế Dân Chủ. Chúng ta có quyền hưởng quy chế xây dựng trên lá
phiếu của từng công dân và trích từ tiền thuế tất cả cùng đóng. Nếu áp lực đến
từ cơ quan nào đó của quốc hội Hoa Kỳ, chỉ cần viết một bài báo đăng trên New
York Times, áp lực đó sẽ biến mất tức khắc. Các quân tử đã không chịu hành xử
quyền công dân Hoa Kỳ của chính mình, thứ quyền công dân mà tất cả đã bỏ nước
đi tìm. Quân tử, nên những ngày Khánh Trường bệnh nặng, không bảo hiểm y tế,
không tiền túi, bạn bè phải chạy lo thuốc thang, các tác giả bác sĩ chạy giấy
nhập viện, rồi anh xuất viện, tôi đến thăm, quần vẫn còn ướt đẫm máu, lại nhập
viện. Hay những khi túng thiếu, ban biên tập khất thực từng tác giả, nhưng
không phải ai cũng có tấm lòng của anh chị Trương Vũ, anh chị Lê Tất Luyện, anh
chị Hoàng Chính Nghĩa. Khất thực một lần, lần thứ nhì, ni cô chê. Quân tử Tàu,
nên Khánh Trường phải viết dâm thư kiếm tiền nuôi Hợp Lưu. Không một quân tử
nào khác chịu viết Kim Bình Mai chung với anh. Thê thảm là vậy, cho Khánh
Trường, kẻ ôm hoài bão văn chương. Nhưng kỳ diệu, Khánh Trường không xuống bùn,
bạn đọc, văn hữu vẫn dành cho anh những tình cảm quý mến vì tất cả hiểu, anh
bán mạng cho Hợp Lưu.
Trong thư
từ biệt của chủ biên, Khánh Trường nhìn nhận sự bảo bọc của độc giả và nhiệt
tâm đóng góp của văn hữu. Nhưng anh quên mất: Chính anh xứng đáng được nhận sự
bảo bọc và nhiệt tâm đó. Không phải ngẫu nhiên nhà phê bình Thụy Khuê thường
xuyên giúp đỡ anh, lo bài vở cho các số chủ đề, phỏng vấn định kỳ, hỗ trợ anh
trong những quyết định khó khăn. Cũng không ngẫu nhiên mà mỗi lần anh kêu cứu,
nhà tiểu luận Trương Vũ bay từ Washington DC sang cứu nguy, cũng không ngẫu
nhiên mà chị Thụy Khuê, rồi Trân Sa, rồi Mai Ninh, rồi Miêng, rồi Phan Huy
Đường và nhiều bằng hữu nữa đứng ra lạc quyên cứu trợ bão lụt miền Trung cho
Hợp Lưu mỗi lần… thiên tai hạn hán. Chuyển động Hợp Lưu là một chuyển động dài,
không ai có thể đơn thương độc mã gánh vác, và như Khánh Trường khẳng định: Tạp
chí Hợp Lưu không thuộc cá nhân ai, là một diễn đàn cấp tiến chung cho tất cả -
thì việc mọi người góp công, góp của là bình thường và chính đáng.
(còn tiếp)
**********
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét